Col: 9710.20

Date: Sat, 11 Oct 1997 12:25:05 +0200
From: Peter-Arno Coppen <p.a.coppen@let.kun.NL>
Subject: Column Coppen: Linguistisch Miniatuurtje XL: 'Weer zo'n makkelijke kritiek'

Column Coppen: Linguistisch Miniatuurtje XL:
'Weer zo'n makkelijke kritiek'

De specifieke voorbeelden zijn inwisselbaar, de argumentatie is altijd dezelfde. Of het nou gaat om zoiets van, hun hebben, best wel, anglicismen in het algemeen, of wat dan ook, de structuur van een aanklacht tegen de verwording van de taal is van een ontwapenende eenvoud. Het begint altijd met de "verrassende observatie": mensen, valt u ook op dat je de laatste tijd steeds vaker hoort...? En dan volgen een paar voorbeelden van taalgebruik die de tenen van de taalbewaker doen krommen ("Mijn tenen worden steeds krommer", zag ik er laatst eentje schrijven). Valt het dan niemand op dat ordinaire roddel ook altijd zo begint?

Maar goed, de laakbare taalvorm signaleerd zijnde, volgt de vraag om bevestiging. Iets als: "Het is toch verschrikkelijk! Onze mooie taal gaat te gronde aan de gemakzucht." Als je geluk hebt wordt zo'n uitroep nog nader versterkt met: "En de taalkundigen zien lijdzaam toe". Ik geef toe, dat zie je niet elke week, maar zoiets maakt m'n hele dag goed.

Dan volgt de "argumentatie". Deze bestaat uit het in willekeurige volgorde brandmerken van het gewraakte voorbeeld als "vaag", "gemakkelijk", "overbodig" en "vervangbaar door betere alternatieven". Doorgaans worden deze qualificaties niet nader toegelicht. Als je ongefundeerde kritiek maar met voldoende aplomb poneert, ontmoet je in het algemeen weinig tegenstanders. Het mooie is, dat de innerlijke tegenstrijdigheid van al die eigenschappen in het geheel niet als hinderlijk wordt ervaren. Wie even nadenkt, beseft dat "vaag" juist niet "gemakkelijk" is. Immers, "vaag" houdt in dat de betekenis niet duidelijk omschreven kan worden. Wat is er nu moeilijker dan een niet te omschrijven betekenis?

Nog mooier is de combinatie van "overbodig" met "vervangbaar door betere alternatieven". Dat dit niet samen kan gaan, valt blijkbaar niemand op. Maar als een bepaalde taalvorm overbodig is en vervangbaar door betere alternatieven, dan zijn al die alternatieven toch ook overbodig? Wat maakt ze dan beter?

Enfin, de pejoratieven buitelen over elkaar heen om ten slotte te leiden tot de conclusie die de lezer dient te onderschrijven: laten we toch met z'n allen opletten en dit soort taalgebruik aan de kaak blijven stellen. Dan komt het misschien toch nog goed.

U denkt misschien dat ik dit allemaal maar verzin. In dat geval moet u de komende maand maar eens de brievenrubrieken of de taalcolumns in de gaten houden. In de tussentijd geef ik u alvast een voorbeeld. Zie de column van Jacques de Jong in de mediarubriek van de Volkskrant op het internet (15 juli 1997). Getiteld "Zo'n". Prachtige strakke structuur, als boven uiteengezet. De columnist heeft naar alle waarschijnlijkheid maar zo'n 200 woorden tot z'n beschikking dus dan is zo'n stukje al snel drooggekookt tot z'n essentie.

Het betoog begint met voorbeelden van het verwerpelijke gebruik van het woordje zo'n in de media: de temperatuur stijgt tot zo'n 25 graden. Specifieke personen worden zelfs met naam en toenaam genoemd: weervrouw Monique Somers, wat dacht u daarvan? Schelden op de media in het algemeen en Monique Somers in het bijzonder, doorgewinterde cabaretiers zullen beamen dat het niet veel gemakkelijker kan.

Wat is er mis met dat zo'n? Nou ja, het wordt te pas en te onpas gebruikt, het is makkelijk, het is vervangbaar door ongeveer, rond bijna, omtrent, omstreeks, tegen, om en nabij, circa, en (let op) het is overbodig. Mooi beeld: het "woekert als haagwinde door de tuin van de Nederlandse taal [en verstikt] die andere, prima woorden". Dit is geen roddel meer, dit lijkt wel racisme. Dit soort opruiende taal woekert als haagwinde door de Nederlandse opiniebladen en verstikt overal het genuanceerde oordeel.

De eerlijkheid gebiedt me te vermelden dat de genoemde columnist aan deze propaganda nog een nadere uitleg toevoegt. Zo'n betekent, zo stelt hij, hetzelfde als zo een of zulk een, namelijk "iets wat ergens anders op lijkt". En aangezien je niet kunt zeggen De temperatuur stijgt tot zulk een 25 graden is zo'n in deze constructie ook fout.

Ik zal niet ontkennen dat dit een redenering is. En ik wil ook in aanmerking nemen dat je in 200 woorden weinig kunt zeggen. Maar de argumentatie houdt geen steek. De stelling dat zo'n in elk voorkomen vervangbaar is door zulk een, lijkt me alleen houdbaar door iedere constructie waarin dat niet zo is te brandmerken als ongrammaticaal. Een paar voorbeelden: een paar jaar geleden had je zo'n reclame waarin de constructie voorkwam: Is dat zo'n ... foliepak? Probeer daar eens zulk een van te maken. En zulk een reclame in de vorige zin, kan dat? Feit is, dat zulk een in vrijwel alle gevallen archaïsch klinkt. Vervangbaarheid van zo'n door zulk een wordt daardoor zo geforceerd dat er geen fatsoenlijke argumentatie op te bouwen is.

Kern van de argumentatie rond deze vervangbaarheid is de gedachte dat zo en zulk synoniem zijn. Maar het is al bij eerste oogopslag duidelijk dat deze stelling onjuist is. Zo kan in veel meer constructies gebruikt worden dan zulk. Zo is zo vooraan deze zin niet vervangbaar door zulk. Alleen als zo als graadpartikel bij een bijvoeglijk naamwoord (of zelfstandig naamwoord) gebruikt wordt, kan het in sommige gevallen vervangen worden door zulk.

De observatie dat zo'n de precisie van het telwoord afzwakt, is ongetwijfeld juist. Het Nederlands zit vol met dit soort modale afzwakkers. Maar, wel, toch, 'ns, nou, de lijst is te lang om op te sommen. Over elk van deze woordjes kan een proefschrift worden geschreven (in sommige gevallen is dat al gebeurd), en dan weten we nog niet precies wat er aan de hand is.

Maar wat is nu de status van zo'n in zo'n 25 graden? Het hoort syntactisch bij het telwoord, zoveel is duidelijk. Het telwoord is zo'n 25. Naast zo'n 25 zou ook 'n 25 mogelijk zijn geweest: De temperatuur loopt op tot 'n 25 graden. In feite levert dat 'n al het grootste gedeelte op van de "ongeveer-betekenis". Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het woordje zo hier vooral een prosodische functie heeft. Dat is ook niet zo vreemd in een spreektaalvorm.

Hoe kan een indefiniet lidwoord als 'n een "ongeveer-betekenis" oproepen? Dat moet te maken hebben met de existentiële functie van dit lidwoord. Als je het hebt over 'n boek, dan introduceer je een exemplaar uit de totale verzameling boeken in de huidige context. Wanneer er nadruk valt op dat lidwoord: 'n Madame Curie, 'n Albert Einstein, dan krijg je een betekenis als "exemplarisch", "prototypisch", ofwel "iemand als". Toegepast op telwoorden wordt dat "exemplarisch" opgevat als "een aantal als". Vandaar ook dat het woordje zo, als typisch woordje dat vergelijking aanduidt, er maar beter voor de duidelijkheid bij kan staan.

Het komt me voor dat het probleem dat mensen hebben met een taalvorm als zo'n, vooral hierin bestaat, dat het een grammatisch middel is om betekenis mee te creeren. De betekenis van een taalvorm met zo'n zit 'm niet zozeer in de semantiek van het woordje zo'n, maar juist in de eigenschappen van de constructie. In feite is dit echter de meest efficiënte manier waarop een taal betekenis kan versleutelen. Eigenlijk zouden we dit soort ontwikkelingen juist moeten toejuichen: weg met al die statische betekenisklompen als ongeveer, omstreeks, circa! Leve de syntaxis!

Peter-Arno Coppen