Col: 9712.21

Date: Wed, 3 Dec 1997 17:04:34 GMT
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 9712.21: Column Coppen: Linguïstisch Miniatuurtje: Het leukste miniatuurtje ooit

Linguïstisch Miniatuurtje XLII:
Het leukste miniatuurtje ooit

Een van de aspecten van die ergernis betreft het te verwachten taalgebruik in de sportverslagen. Met name de constructie "de beste prestatie ooit" zal naar mijn stellige verwachting met stip gaan stijgen op de lijst van grootste taalergernissen ooit. In de afgelopen maand heb ik reeds tot tweemaal toe kunnen constateren dat de messen geslepen worden en de taalfanaten zich al aan het warmlopen zijn.

"De beste prestatie ooit", zo'n taaluiting is natuurlijk helemaal fout! Immers, zo beweerde laatst een brievenschrijver in de Volkskrant, "ooit" is een bijwoord en bijwoorden kunnen nooit gebruikt worden als bepaling van een zelfstandig naamwoord. Anderen gooien het over de boeg van het "zuivere Nederlands" en merken knorrig op, dat "de beste prestatie ooit" een klakkeloze vertaling is uit het Engels, en dus als een verwerpelijk Anglicisme aan te merken zou zijn.

Mooie, kenmerkende taalergernissen, maar de argumentatie slaat zoals gebruikelijk weer eens nergens op. Om met het eerste bezwaar te beginnen: "ooit" mag dan wel een bijwoord zijn, maar in de gewraakte constructie bepaalt het natuurlijk niet het zelfstandig naamwoord "prestatie". Iedere taalkundige zal onderschrijven dat "ooit" hier aansluit op de superlatief "beste". Nog even afgezien van het feit dat de bewering dat bijwoorden geen zelfstandige naamwoorden zouden kunnen bepalen, natuurlijk ook niet klopt. Maar daarover een andere keer.

De andere opmerking, dat onze constructie een klakkeloze vertaling uit het Engels zou zijn, kan natuurlijk best waar zijn, maar wat lost dit op? Het komt mij voor dat in het Engels de constructie "the best achievement ever" een even buitengewoon verschijnsel is als in het Nederlands. Net als in het Nederlands het woordje "ooit", is in het Engels het woordje "ever" zo ongeveer het enige woordje dat op deze plaats kan worden gebruikt. Ik vermoed dat als alle Engelsen ook Nederlands zouden spreken, taalpuristen in Groot-Brittannie deze constructie als "klakkeloze vertaling uit het Nederlands" zouden brandmerken.

Ondertussen, en dat is bij sommige taalergernissen dan toch weer aardig, hebben we hier natuurlijk wel een interessant verschijnsel bij de kop: wat is dat eigenlijk voor een constructie, "de beste prestatie ooit"?

Het eerste wat aan deze constructie opvalt is, dat het woordje "ooit" lijkt aan te sluiten op "beste". Nadere analyse leert ons dat het superlatieve karakter van "beste" een voorwaarde is voor het optreden van "ooit". "Een goede prestatie ooit" is onmogelijk, evenals "een betere prestatie ooit" of "een te goede prestatie ooit". Weliswaar hoorde ik het afgelopen weekeinde een schaatsprestatie karakteriseren als "de tweede tijd ooit", maar ik hou het er even op dat in ieder geval bij elke superlatief het woordje "ooit" toegestaan is.

Ten tweede is gemakkelijk af te leiden dat een uitvoeriger parafrase van de constructie moet luiden: "de beste prestatie die er ooit geweest is", waarbij het woordje "ooit" in een betrekkelijke bijzin bij het woord "prestatie" verstopt zit. Ook in die betrekkelijke bijzin lijkt de aanwezigheid van het woordje "ooit" gekoppeld aan de superlatief beste". "Een goede prestatie die er ooit geweest is" is onzin.

Ten derde is het woordje "ooit" vervangbaar door uitvoeriger temporele bepalingen, zoals "sinds het begin van onze jaartelling", of "in jaren". Ook deze bepalingen kunnen in de parafrase met betrekkelijke bijzin, of op zichzelf achter het zelfstandig naamwoord staan.

Ten slotte zijn genoemde bepalingen bij comparatieven wel mogelijk, maar alleen in de constructie van een bijzin met "dan": "een betere prestatie dan er ooit geweest is".

We zouden deze bepalingen "graadpolaire bepalingen" kunnen noemen, naar analogie van de positief en negatief polaire bepalingen. Kenmerk van zo'n bepaling is dat hij alleen kan voorkomen in de scope van een element dat een zekere graad uitdrukt. Die scope kan beperkt worden door grammaticale constructies: "de beste prestatie die je net zei dat je ooit gezien had" lijkt me prima, maar "de beste prestatie die je je niet meer kon herinneren dat je ooit gezien had" is fout.

Het intonatiepatroon van graadpolaire items is karakteristiek. In een normale uitspraak van de zin "dat is iemand die ik ooit gezien heb" krijgt "ooit" geen accent. Maar in "dat is de leukste presentator die ik ooit gezien heb" worden zowel "leukste" als "ooit" beklemtoond. Dit patroon komt overeen met dat van een aantal negatief polaire elementen. Bijvoorbeeld "niet" en "ook maar iets": "ik denk niet dat je er ook maar iets van begrepen hebt".

Hoe kan nou zo'n "beste prestatie ooit"-constructie ontstaan? Dat lijkt nogal eenvoudig. Je wilt de graadaanduiding "beste" versterken met een polair element. Dat kan met een specifieke temporele bepaling, zoals "sinds 1900". Maar als je geen specifieke aanduiding wilt geven, dan voldoet "ooit" ook. "Ooit" is namelijk de neutrale terminatieve tijdbepaling. Een draagzin bij zo'n tijdbepaling is mogelijk ("dit is de beste prestatie die er sinds 1900 geweest is"), maar kan net zo goed worden weggelaten ("dit is de beste prestatie sinds 1900"). Zo beschouwd is het heel normaal dat "de beste prestatie ooit" ontstaat. Anders gezegd, het zou heel vreemd zijn als deze constructie onmogelijk zou zijn. Daar is geen goede reden voor te bedenken.

Maar waarom ergeren mensen zich dan aan zo'n constructie? Ik denk om twee redenen: ten eerste is het paradigma klein. In plaats van "ooit" kun je wel een hele uitdrukking gebruiken, maar doordat andere losse woorden onmogelijk zijn lijkt het alsof "ooit" de enige mogelijkheid is. En ten tweede betreft de constructie weer eens een syntactische manier van uitdrukken. Een woordje als "ooit" betekent op zich vrijwel niets. Het is een neutrale tijdbepaling. Wat het doet is de polariteit markeren. Maar dat is een syntactische strategie om betekenis mee te genereren. Mensen die zich blindstaren op woordbetekenissen, zijn echter al snel geneigd om het oordeel "vaag" uit te spreken.

Peter-Arno Coppen