Art: 9807.02 (= http://www.neder-l.nl/bulletin/1998/07/980702.html)

Date: Wed, 8 Jul 1998 15:43:32 +0100 (WETDST)
From: Maarten Klein <M.Klein@let.kun.nl>
Subject: Artikel 'Wist een mensch ooit iets...'; _Van oude menschen_ in nieuw licht

Maarten Klein

Inleiding

Beknopte inhoud van Van oude menschen

Deel I

Deel II

Lot ligt thuis ernstig ziek. Elly heeft hem verlaten; zij is als verpleegster naar Moekden gegaan. Zijn vader is bij hem. Deze is zeer verontwaardigd over Elly's handelwijze, maar Lot kalmeert hem. Ieder moet zijn eigen levenslijn kunnen volgen, vindt hij nu. Als hij is opgeknapt, gaat Lot naar Napels, waar Steyn hem bezoekt. Deze vertelt hem het geheim van de oude mensen. Zij denken dat niemand het geheim kent, behalve zijzelf en Adèle. Lot is bedroefd omdat Elly er niet is, maar zet zich erover heen door te werken. Hij wordt heel grijs aan zijn slapen.

Tijd

Personages

[Ottilie] -Maar de winter is hier weêr het leven, vernieuwd. Het leven vernieuwt zich iederen dag! Iedere dag, die komt, is nieuw leven...
[Lot] -Dus geen afsterving, maar altijd herleving? vroeg Lot met een glimlach.
[Ottilie] -Geen afsterving, altijd herleving!

Een paar bladzijden verder filosofeert Lot over het Noorden. Hij en Elly hebben 'Noordelijke weemoedszielen' en hij brengt het Noorden in verband met 'afsterven': 'Het leven vernieuwt zich daar niet... Daar sterft het af...' (132). Op de tegenstelling Noorden-Zuiden kom ik nog terug.

Van alle romanpersonages is Lot eigenlijk de enige die een duidelijke ontwikkeling doormaakt. Hij leert inzien, dat het huwelijk een verkeerde instelling is en dat Elly haar eigen levenslijn moet kunnen volgen:

Vader, zoo is ze nu eenmaal; zoo is de richting, de lijn van haar leven... We hebben ieder weêr een andere lijn... Trouwen, en twee lijnen willen doen samensmelten volgens wettelijke bepalingen, is eigenlijk toch onzin... Aldo en Ottilie hebben gelijk... (246)

De laatste zin slaat op het vrije huwelijk dat de Zuidelijke Aldo en de jonge Ottilie, Lots zuster, hebben. Het is opvallend dat deze Zuidelijke mensen totaal anders worden beschreven dan de Noordelijke romanpersonages. Zij worden geassocieerd met standbeelden en zijn dus levende kunst, levende schoonheid. Ottilies figuur heeft 'een statuesque volmaaktheid' (120), zoals Aldo 'een statuesk mooi mannelijf' heeft (128). Aldo doet Lot denken aan antieke beelden die hij in Italië gezien heeft:

aan den Hermes van het Vaticaan -neen, zoo intelligent was Aldo niet- ... aan den Antinous van het Kapitool, maar dan een mannelijker broeder... aan den Worstelaars van den Braccio Nuovo, maar niet zòo jong en forscher gebouwd...' (129)

Deze associatie met beelden uit de antieke oudheid maakt van Aldo en Ottilie jr. hedonistische karakters. Ook hun moraal - zij leven zoals zij dat willen, wars van burgerlijke, christelijke conventies - is van een totaal andere orde dan de Noordelijke.

Ruimte

[...] en met verkneuterende voldoening had zij eens opgelet in haar kooitje, dat twee mannetjes-sijsjes zich vergisten, en niet begrepen, waarom zij niet paren konden, tot dat zij, na vergeefsche liefde en weemoedig gepiep, heel stilletjes naast elkaâr op hun stokje waren gaan zitten en zoo hun kooivogeltjes-leven gesleten hadden, met treurige oogjes, trots klontjes suiker en blaadjes sla. (137)⁹

Nederlands-Indië komt in de roman vooral voor als de plaats waar de noodlottige gebeurtenis, de moord op Derksz, heeft plaatsgevonden. Zoals ook elders in het werk van Couperus¹⁰ hebben de Indische mensen een gepassioneerd zielenleven, heftiger dan de Europeaan. De moord wordt gepleegd met 'de kris, de mooie sierkris, een cadeau van den Regent, gisteren juist aangeboden...' (88). De toevoeging 'gisteren juist aangeboden' suggereert de hand van het noodlot, dat de Regent als instrument gebruikt heeft. Heeft de Regent geweten van Ottilies overspelige gedrag en heeft hij daarom Derksz, de vijandige Europeaan, de kris 'gisteren juist aangeboden'?
        Blok meent, dat het voor het verhaal niet wezenlijk is, dat het zich in Den Haag afspeelt.¹¹ Daar ben ik het niet mee eens. Er was (en is) geen stad in Nederland zo nauw verbonden met Nederlands-Indië als Den Haag. Het is de enige stad in Nederland die nu als 'de weduwe van Indië' bezongen kan worden.¹² De familie Derksz, met haar Indische tak, is een typisch Haagse familie. Het zou uitermate vreemd geweest zijn, als Couperus het verhaal in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Meppel of Nijmegen gesitueerd had, want dan zou hij nooit een natuurlijke band met Nederlands-Indië hebben kunnen leggen.

Dé grote geografische tegenstelling in het boek is Den Haag - Nice. Beide plaatsen zijn onderdeel van de in het boek genoemde ruimtetegenstelling Noorden-Zuiden, die met name door het bezoek van de Noordelijke Lot en Elly aan de Zuidelijke Aldo en Ottilie jr. voelbaar wordt. De Noordelijke mensen zijn conventiemensen; de Zuidelijke zijn los van conventies en hebben hun eigen moraal. Die tegenstelling wordt ondersteund door het weer: de Noordelijke herfst is koud, de luchten zijn grauw, men kan niet ademen. De natuur sterft af. Het Zuiden is in oktober warm, er is zon, er zijn vruchten, men kan er (her)ademen. De paradijselijke natuur herleeft er iedere dag, zelfs in de winter.
        Deze tegenstelling speelt vooral aan het einde van het eerste deel en van het tweede deel een belangrijke rol. Beide delen eindigen in het Zuiden. Maar hoe verschillend is het effect van het Zuiden op de Noordelijke weemoedszielen! Aan het eind van het eerste deel voelen Lot en Elly zich gelukkig in het brutale, erotische Zuiden¹³, maar de verteller voegt er direct onheilspellende woorden aan toe:

Zij [=Elly] drukte zijn hand; een glimlach om hare lippen. Zij ook, zoû dit levensoogenblik nooit vergeten, wat er ook verder zoû komen die verdere jaren: met hare Noordelijke weemoedsziel voelde zij het Zuiden en het geluk... en wat voorbij ging, zagen zij niet... (132)

De alwetende verteller kondigt hier, op het moment dat het geluk van Elly en Lot op het hoogste punt gekomen is, het verval ervan aan. Elly en Lot zien dat uiteraard niet, maar de verteller en de lezer wel. Voor Lot en Elly zal het paradijselijke Zuiden een mythe blijven. Dat blijkt uit het einde van het tweede deel. Waar zit Lot als hij inziet hoe het noodlot hem gefnuikt heeft? Juist, in het Zuidelijke Napels, in zijn geliefde Italië. Zonder Elly, van wie hij zoveel is gaan houden, brengt het Zuiden deze Noordelijke ziel totaal geen geluk, zelfs niet in april, in de lente. Het kan dan ook geen toeval zijn, dat het Zuiden op het toppunt van hun geluk vergeleken wordt met een mythologische vogel: de feniks (126). Als echte noorderling zal Lot altijd een muilezel blijven die zijn verleden achter zich aanzeult. Hij zal nooit uit de as van zijn verleden kunnen herrijzen.

Naast deze aardse ruimte speelt in het boek ook het hiernamaals een belangrijke rol. Over deze ruimte, als we dat zo mogen noemen, wordt in het boek gesproken vanuit christelijk standpunt: Tante Stefanie heeft 'een groote angst, die haar haar leven was bijgebleven: de angst, na haar dood, die toch naderde, in de verschrikking van de Hel te komen.' (47) en tante Therèse denkt zich het hiernamaals als katholiek gelovige (113). Maar ook vanuit Lots agnostische wereldbeschouwing wordt deze ruimte belicht, een visie die hem niet veel verder brengt dan Het Geheim (78) en de gedachte dat het leven niets dan een overgang is naar andere levens en andere meer geestelijke levens (118).
        Verder krijgen we natuurlijk met het dodenrijk te maken bij de 'hallucinaties' van oma Ottilie en Takma. Oma Ottilie ziet hem, dat wil zeggen: de schim van de vermoorde Derksz; Takma hoort hem (34-35 bijvoorbeeld). Of zij hem echt zien of horen, wordt in het midden gelaten. Als Takma zelf gestorven is, verschijnt hij aan oma Ottilie. Niemand heeft haar op de hoogte gebracht van zijn sterven, maar zij ziet hem toch: 'Zij sprak niet meer, maar zij ZAG. Langzaam rees zij op, starende, wijzende steeds; achteruit deinsde zij langzaam, heel langzaam...' (219) En een bladzijde verder: 'Zij had gezien, en... zij wist. Zij wist, dat hij Takma [...] dood was. Dat hij DOOD was.' (220; ook op blz. 234) De speelruimte van de romanfiguren is dus ook gevuld met de schimmen van de overledenen. De schim van de overleden Derksz en de met hem samenhangende 'dingen van vroeger' blijven het hele boek door nadrukkelijk aanwezig, aangeduid door woorden als spoken, sluiers, mist, slepen en ritselen.

Motieven

     Wie al deze motieven in ogenschouw neemt, komt voor een veel complexere Van oude menschen te staan dan de betrekkelijk eenvoudige roman die Blok in zijn dissertatie geanalyseerd heeft. Laten we alle belangrijke motieven eens nader bekijken.

Huwelijk en passie

Opvallend is nu, dat de artistieke Lot, afstammeling toch van een zeer gepassioneerde moeder en een gezonde, levenslustige vader (248), geen seksuele aanvechtingen kent. Hij is passieloos, koestert voornamelijk een zielsliefde voor Elly: 'hij voelde zich zusterziel met de hare...' (130). Merkwaardig, want Van oude menschen houdt wat erfelijkheid betreft de beste naturalistische tradities in stand. Zo wordt van Lot gezegd, dat hij 'popperig' is (45), 'een kind soms', kwalificaties die ook op zijn moeder van toepassing zijn ('kinderlijk-poppig', 11, 122). Het luchtige heeft Lot van zijn vader (98). Elly en Lot lijken op elkaar (97) en Therèse is het evenbeeld van oma Ottilie (111). Kortom, Couperus heeft bij het schrijven van zijn roman de erfelijkheidswetten niet uit het oog verloren. Het passieloze van Lot vraagt dus om een verklaring.
        Veelvuldig wordt hij in de roman afgeschilderd als een verwijfde man. Steyn ziet hem zo: 'Lot was een beste jongen, een beetje week en vreemd en verwijfd [...]' (15). Elly vindt hem ook 'week' (25, 117) en ziet in hem een 'samenspel van tegenstrijdigheden': 'van ernst en kinderachtigheid, van gevoel en koudheid, van mannelijkheid en van zóo iets weekelijks, als zij nooit gezien had in een man.' (117) Lot zelf vindt zich 'zoo weinig mannelijk' en 'zoo ongelooflijk ijdel' (79) en, geconfronteerd met de mannelijkheid van zijn halfbroer Hugh, voelt hij zich 'een oud-wijf, een oud-wijf met slappe zenuwen'(232). Deze vrouwelijke weekheid wordt eerder door de verteller in verband ge- bracht met het artiest zijn van Lot:

[...] en in de vrouwelijkheid van zijn ziel was de filozofie van een artiest, die het àl aanziet om zich en in zich, zonder om wat ook op te bruischen in hevigheid en heftigheid. (221)

Maar zijn gebrek aan passie heeft evenzeer te maken met zijn opvoeding te midden van oude mensen, wier leven voorbijgaat. Die opvoeding heeft hem van kind af aan een drukkend besef van vergankelijkheid bijgebracht, van ouder en lelijker worden, schoonheid verliezen.

De overdaad was nièt voor hem, en den druk van de dingen, die gingen voorbij, had hij altijd gevoeld, en had hem altijd belemmerd beide zijn armen woèst om het leven te slaan... (130)

Dat besef kan in hem zo intens worden, dat een grote angst voor de naderende ouderdom zich van hem meester maakt.
        Wat voor Lot geldt, gaat in mindere mate ook op voor Elly. Zij heeft wel passie gevoeld voor een ander dan Lot (223), maar haar liefde voor Lot is 'zeer intellectueel, meer die van een begaafde vrouw, dan van een vrouw van louter hart en zinnen.' (223). Haar grote illusie is Lot tot een groot werk op te wekken. Zij wijdt zich in Florence 'ernstig en mannelijk volhardend aan hare studie' (222), maar als zij ziet dat Lot blijft volharden in klein werk, is haar stimuleringsdrang snel voorbij. Een kind? Kinderen? Zij ziet in, dat ook dat haar leven niet zou vullen. 'Zij voelde dat bijna mannelijk in zich: te streven zoo ver ze kon.' (223) De lezer voelt dat Elly's manie Lot op te wekken tot grote kunst spoedig vervangen zal worden door een andere.
        Dat hun huwelijk ten gronde gaat, wordt in de tekst verklaard door het feit dat Lot alleen nog maar essayistisch werk kan en wil maken en Elly's vergeefse poging hem op te wekken tot een werk van grote Kunst. Die tegenstelling wordt door Couperus extra accent gegeven door Lot een weke, vrouwelijke ziel toe te kennen en Elly's streven 'zoo ver ze kon' (223) als 'mannelijk' te omschrijven.
        De oorzaak van hun beider kortstondig met iets bezig kunnen zijn, is gelegen in erfelijke factoren ('Een familiezwakte, Ottilie. Hereditair, zei Lot.', 122) en in het milieu waarin zij zijn opgevoed. Het effect van die opvoeding zijn we het duidelijkst wanneer Lot, Elly en Ottilie, in Nice, terugkijken op hun jeugd. Zij zijn alledrie opgegroeid in een milieu dat gedomineerd werd door iets vaags, iets beklemmends, iets wat te maken had met de oude mensen. Ottilie verwoordt het aldus:

O, die huizen...Jullie huis, Elly, dat van grootpapa Takma, alles heel netjes door tante Adèle onderhouden, maar het was mij, of achter iedere deur iets stond te wachten... Het huis van grootmama en de figuur van grootmama, die daar zat bij het raam, te staren. Te wachten, te wachten ook... Waarop? Ik weet het niet. Maar het heeft mij zóo gedrukt. Ik verlangde naar lucht, naar blauwe lucht, naar vrijheid; ik moest mijn longen uitzetten.
-Ik heb dat ook zoo wel eens gevoeld, zei Lot zacht. (122-123)

Wat Ottilie heeft gedrukt, verduidelijkt zij een paar regels verder: 'een druk over mij, van dingen van vroeger... (123) een druk die Elly ook heeft gevoeld (116) en die zij ook aan Lot toedicht (116).¹⁵ Lot op zijn beurt ziet ook dat Elly te lang aan de druk van het verleden bloot heeft gestaan:

Ik ben gelukkig, zoo als ik het zijn kan... En Elly, zij moet ook gelukkig zijn... Zij herademt... Het is of er een druk over haar heen is gegaan, voorbij, en of zij herademt. Zij is te lang bij den ouden man geweest. Daar in huis druk het verleden. Bij grootmama drukt het verleden... Bij ons zelfs drukt het, om mama... Het leven vernieuwt zich daar niet... Daar sterft het af... daar gaat het voorbij en de weemoed drukt zelfs ons, jonge menschen. (132)

Kortom: het drukkende verleden in hun jeugd biedt een verklaring waarom zij alledrie alleen maar kort met iets bezig kunnen zijn. Daardoor kan Lot geen grote kunst meer voortbrengen, hoewel hij daartoe in principe wel het talent heeft. Hij heeft immers al twee romans geschreven! Elly kan om dezelfde milieu- en opvoedingsfactoren alleen van manie tot manie leven, en de jonge Ottilie kan wel Wagner zingen, maar haar handicap verhindert haar dat een hele avond te doen:

-Waarom heb je alleen op concerten gezongen, Ottilie? Voel je niets voor de opera... Je zingt toch Wagner?
-Ja, maar ik kan me niet langer incarneeren in een rol, dan enkele oogenblikken. Niet langer dan een scène duurt. Geen avond lang.
-Ja, dat begrijp ik, zei Lot.
-Ja, zei Elly levendig. Daarin ben je zeker een zuster van Lot. Hij ook, kan niet langer werken dan zijn artikel, dan zijn essai duurt.
-Een familiezwakte, Ottilie. Hereditair, zei Lot. (121-122)

Aan het eind van de roman, als Lot door Steyn op de hoogte is gebracht van de misdaad van de oude mensen, begrijpt Lot het beklemmende gevoel dat hij in zijn jeugd heeft gevoeld:

Steyn had hem zoo veel gezegd... zoó veel geopenbaard, dat hij niet wist... dat Lot, zonder Steyn, denkelijk nooit zoû hebben geweten... IETS, waaraan hij vreemd was, dat hèm vreemd was... maar dat hem toch allerlei, allerlei dingen deed aanvoelen en aanzweemen en begrijpen, plotseling, plotseling: gevoelens van kind af ondervonden, in het kleine huis op de Nassaulaan... het huis van grootmama... (251)

De lezer is van het begin af aan erop voorbereid dat het huwelijk van Elly en Lot een debacle zal worden: Lot vindt zichzelf geen man om te trouwen (8, 77), beschouwt trouwen als het 'zich met gebonden handen en voeten overgeven aan een vrouw' (8) en de eerste vraag die hij zich stelt, is waarom hij Elly gevraagd heeft (8). Het antwoord op die vraag krijgt de lezer niet expliciet te horen, maar hij voelt het wel: er is een macht die ons stuurt. Mama Ottilie verwoordt het aldus: '-Waarom je Elly gevraagd hebt? Ik weet het niet... We doen altijd dingen, en weten niet waarom...' (9) een levensvisie die zij een paar bladzijden verder nog aanvult: 'Wist een mensch ooit iets... wist hij waarom hij iets deed... in zijn impulsie?' en 'Wat gaf het, te willen leven, als men toch werd geleefd door dingen sterker dan jezelve, en die sluimerden in je bloed?' (14) Van die impulsie maakt het noodlot gebruik.¹⁶

De Noordelijke, en dus ook Haagse huwelijksconventies krijgen vooral contouren door het contrast van het huwelijk van Lot en Elly enerzijds, en dat van het vrije, Zuidelijke huwelijk van Ottilie jr. en Aldo anderzijds. Voor veel leden van de vorige generatie is het huwelijk van Elly en Lot al 'niet zoals het behoort', om tante Stefanie te citeren, omdat zij niet voor de kerk getrouwd zijn en geen groots feest gegeven hebben. Zelfs Lots vader, in Brussel woonachtig, bepaald niet het type van een ouderwetse vader, vindt dat je in stadhuis en kerk moet trouwen, omdat men dat nu eenmaal vindt (103).
        Het vrije huwelijk van Ottilie en Aldo kan in Noordelijke ogen al helemaal niet. Juist daarom valt het op, met hoeveel sympathie Ottilie en Aldo beschreven worden, als Lot en Elly hen bezoeken. De Zuidelijke paradijstuin waarin Aldo en Ottilie de pasgetrouwden ontvangen, is als het Hof van Eden, waarin Ottilie en Aldo als statueske übermenschen¹⁷, vrij van conventies, een dionysisch vreugdeleven leiden¹⁸, compleet met een uitbundig bloeiende wijnrank. De keuze voor het vrije huwelijk lijkt dus de juiste keuze te zijn in de ogen van de verteller, dat wil zeggen: elkaar niet dwingen, vrij laten, ook als de liefde voorbij is. Ieder moet zijn levenslijn kunnen volgen. Tot dat inzicht komt Lot aan het eind van het boek, zij het met pijn in zijn hart (253, 254).

Kunst

Dat de schrijver van de roman Van oude menschen, Louis Couperus, de kunstopvattingen van Lot niet deelt, integendeel, blijkt uit het einde van de roman. De dan door Steyn in het familiegeheim ingewijde Lot overweegt daar even een roman te schrijven over de oude mensen en de moord in Indië, maar ziet daar vanaf omdat dat te romantisch zou zijn.²⁰ De lezer van Van oude menschen heeft echter wel een kloeke roman over dat onderwerp in handen! De kunstenaar Couperus vond het dus blijkbaar helemaal niet te romantisch en heeft in ieder geval wel de scheppende kracht gevonden van dit gegeven een Kunstwerk te maken. Couperus verschilt dus in poëticale zaken van mening met zijn romanfiguur. Voor hem, Couperus, is een roman Kunst en het journalistieke werk zoals Lot dat maakt kunst met een kleine k. Hij verwerpt Lots visie op Kunst.
        Ook al verschilt Lot in dit opzicht van zijn schepper, dat neemt niet weg, dat hij aan het eind voor zijn journalistieke werk een onderwerp kiest, dat dicht in de buurt komt van de roman die Couperus geschreven heeft. Hij schrijft namelijk over de Medici's, dat wil zeggen over een Florentijnse familie die in allerlei opzichten frappante overeenkomsten vertoont met de Haagse familie Derksz. Mislukte huwelijken, huwelijken tussen neef en nicht, misdaden, liefde voor de kunst, al deze dingen zijn ook aan de Italiaanse familie niet voorbijgegaan.

Weten

En hij zoû, met een sceptiesch lachje, een woordje van troostende blague vinden... en de dagen zouden zich slepen, de dingen zouden voorbijgaan... heel langzaam; heel langzaam voorbijgaan... nièt vol roode wroeging na haat, hartstocht en moord, als ze voorbij waren gegaan voor die twee héel oude menschen... maar vol knaging in zich, weemoed in zich en leed, o pijndoend leed in zich en dat hij noòit uitzeggen zoû, en dat ZIJN geheim zoû zijn... heel onschuldig, en zonder wat ook van misdaad en andere scharlaken dingen, maar zóo smartelijk, als een stille kanker... (254)

Heeft ieder zo in de roman een geheim, al of niet in verband met het geheim van de oude mensen, ook de wereld zelf is voor de mensen een geheim. Lots 'godsdienst' is daarop gebaseerd: 'Hij smeekte er om, Dat, wat hij aannam als God: dat Licht, dat Geheim²¹ -maar dat misschien niet zou luisteren van uit ondoorgrondelijke diepte van Macht- naar bede van hèm: enzovoort (78). Het woord 'Dat', met hoofdletter, wordt ook gebruikt voor het geheim van de oude mensen ('ook al WIST zij niet Dàt', 215).
        Het werkwoord 'weten' wordt op dezelfde onovergankelijke wijze gebruikt in verband met de liefde. Ottilie jr. heeft, voordat zij Aldo leerde kennen, tweemaal kunnen trouwen. Zij heeft dat niet gedaan, omdat zij niet wist (124). Ten aanzien van Aldo weet zij nu (hoewel zij toch in dit verband ook weer het woord 'misschien' gebruikt, 124), maar de superzuidelijke Aldo weet ten opzichte van haar nog niet (124). Elly en Lot gebruiken het woord 'weten' ook in deze betekenis, maar gebruiken daarbij wel een lijdend voorwerp (126).

De personages in Van oude menschen leven met andere woorden in een wereld waarin niets zeker is, waarin veel verborgen is, waarin men elkaars geheimen niet kent²², ja zelfs zichzelf niet kan doorzien (79). Tante Stefanie meent dat Calvijn het geweten heeft (47, 135), tante Therèse kiest voor het Rooms-Katholieke geloof (113), maar uit de enigszins karikaturale wijze waarop hun geloofsbeleving geschilderd wordt, blijkt wel, dat de verteller hun geloof niet serieus neemt. De enigen wier levensvisie een positieve bijval krijgt, zijn de heidense, Zuidelijke Ottilie en Aldo, die overigens beiden ook niet zeker 'weten'.
        Wat er na de dood gebeurt, blijft een geheim. De misdaad van de oude menschen doet dit niet-weten des te scherper uitkomen, door de discussies over wat er met de daders na de dood zal gebeuren. Of er gestraft of geboet gaat worden, niemand weet het.
        Het enige wat de romanpersonages zeker weten, is dat de dingen, snel of langzaam, voorbijgaan. Het leven is een wachtkamer; het wachten is op de dood. Op vele plaatsen in het boek wordt deze wereld voorgesteld als de plaats waar men de dood afwacht. Zo zitten Steyn en mama Ottilie in het begin van de roman in hun salon en de verteller maakt van deze salon een wachtkamer:

Een wachtkamer scheen die salon; een wachtkamer, waar, na vele dingen, die waren voorbijgegaan, twee menschen zaten te wachten... zaten te wachten... Waarop? Op het langzame einde, op den eindelijken dood... (17)

Hetzelfde beeld van twee op de dood wachtende mensen gebruikt de verteller op bladzijde 33, waar Takma en oma Ottilie bij elkaar zitten:

Nu zaten zij beiden, als wachtten zij iets, en toch tevreden, dat zij samen wachtten... Zeven-en-negentig was de oude mevrouw, en wàt zij afwachtte, wist zij, dat komen zoû vóor de honderd geslagen was... (33)

Enkele bladzijden verder nemen de romanpersonages dit beeld over:

[...] Wij zijn al gestraft. O, laten wij er niet meer over spreken, nóóit meer over spreken. Laten wij kalm, kalm afwachten, en de dingen, die nà ons komen, dulden, want wij kunnen er niet aan doen.
- Ja, laten wij kalm afwachten.
- Laten wij afwachten. Het zal gauw komen. Het zal gauw komen, voor jou en voor mij. (39)

Het beeld van de wachtende mensen komt de lezer in de gehele roman tegen (41, 42, 89, 92, 122-123, 213, 251). Dit motief is natuurlijk ten nauwste verbonden met de ontwetendheid van de romanfiguren ten aanzien van het hiernamaals. Hebben de oude mensen hier op aarde al genoeg boete gedaan of zullen zij hiernamaals nog gestraft worden (37-39)? Heeft tante Stefanie terecht op Calvijn gewed en zal zij door hem de hemel weten te bereiken (47, 135)? Heeft oom Anton gelijk en bestaat er zoiets als reïncarnatie (140)? Of heeft Lot het bij het rechte eind als hij meent dat dit stoffelijke leven slechts een overgang is naar een meer geestelijk leven na de dood (118). Niemand die het weet. Wat er na de dood is, is geheim.

We hebben nu gezien, dat Couperus het onovergankelijke werkwoord weten gebruikt in verband met het wereldraadsel, het geheim van de oude mensen en in verband met de liefde. In alle drie de gevallen weet men -hoe weifelend soms ook- of weet men niet. Waar komt dit bijzondere gebruik van het werkwoord weten vandaan en waarom heeft Couperus dit in deze roman zo gebruikt?
        De eerste vraag is niet zo moeilijk te beantwoorden. In tal van publicaties is aangetoond, dat dat Couperus bijzonder goed op de hoogte was van theosofische literatuur.²³ Die theosofische stroming rond 1900 maakt deel uit van een eeuwenoude traditie die al in de klassieke oudheid aanwezig was en tot in onze tijd voortleeft in vrijmetselarij, antroposofie en in bijvoorbeeld het New Age-verschijnsel. Men moet zich niet vergissen in de ernst waarmee dergelijke 'kleine religies' rond 1900 bestudeerd werden. Talloze kunstenaars hebben zich daarin verdiept en niet zelden vindt men de weerslag van deze studie in hun werken terug. Dat geldt ook voor Couperus. In Extaze (1892) vinden we Emersons transcendentalisme en theosofische gedachten.²⁴ Metamorfoze (1897) is voor een belangrijk deel gebouwd op filosofieën als van Plotinus en Emerson. De hoofdfiguur Hugo Aylva 'gelooft' uiteindelijk in de theosofie.²⁵ In Psyche (1898) vinden we ideeën van Plato, Plotinus en gnosis.²⁶ In De berg van licht (1905) verkondigt de magiër Hydaspes een gnosis à la Sâr Péladan, waarin het terugstreven naar de androgyne vorm van zijn centraal staat.²⁷ Antiek toerisme (1911) is voor een belangrijk deel gebaseerd op het dertiende hoofdstuk van het Corpus Hermeticum.²⁸
        In heel wat theosofische, gnostische of gelijkgestemde literatuur vinden we de bron van Couperus' bijzondere gebruik van het werkwoord weten. Slavenburg²⁹ schrijft bijvoorbeeld:

Vooral in de eerste eeuwen van onze jaartelling waren er velen die in hun bewustzijn kennis hadden van de kosmische samenhang van oorsprong en ondergang, van leven en dood. Zij wisten nog het onderscheid tussen geest, ziel en stof. Zij wisten wie ze waren, waar ze vandaan kwamen en waar ze heen zouden gaan. Zij wisten hoe men tot verlossing kon komen. Zij wisten.

Deze weters, deze ingewijden, zijn dus wel volledig op de hoogte van het wereldraadsel. Zij staan daardoor in scherp contrast met de romanpersonages van Couperus, die juist in een wereld leven waarin men niet weet, in een wereld die onkenbaar is. En wie wel het geheim van de oude mensen weet, weet natuurlijk nog niets over vergeving of over verlossing, laat staan over het leven na de dood.
        In Van oude menschen worden nog meer woorden gebruikt die stammen uit gnostische hoek. In de eerste plaats Dat, het woord dat verwijst naar het onbekende Goddelijke.³⁰ Couperus gebruikt dit woord in deze vorm -met hoofdletter- tweemaal. De eerste keer verwijst Lot ermee naar het Goddelijke: 'Jòng te sterven, jòng te sterven! Hij smeekte er om, Dat, wat hij aannam als God, dat Licht, dat Geheim -maar dat misschien niet zoû luisteren van uit ondoorgrondelijke diepte van Macht- naar bede van hèm [...]' (78), de tweede maal, in combinatie met een vorm van het werkwoord weten in kapitaal, als de nieuwsgierige Ina d'Herbourg een aantal zaken te weten is gekomen: 'Waarlijk, het was een middag vòl nieuws, vòl nieuws... ook al WIST zij niet Dàt, zij hoorde andere dingen [...]' (215). Dàt verwijst hier naar het geheim van de oude mensen, een geheim dat Ina ondanks al haar pogingen niet te weten komt.
        Een variant van Dat is het woord Iets, alweer met hoofdletter: 'Zij [=Ina d'Herbourg] wist nog altijd niets en er was zoo veel te weten. Er was te weten ten eerste het groote Iets; dat wat er zestig jaren geleden gebeurd was: grootmama moèst het weten, maar zij dorst bij grootmama het Iets niet aanroeren [...]' (205). Een paar bladzijden verder raadt oom Anton het geheim ('voelde hij àan den dood van zijn vader, zestig jaar geleden', 212), maar vertelt Ina niet wat hij vermoedt: 'En hij liet haar, ging langzaam de trap op, bedenkende, dat Harold en Daan wisten wat het verborgene Iets was, het Iets, dat mama en Takma jaren lang hadden verborgen tusschen hen in...' (213). En aan het einde van de roman verschijnt dit woord nogmaals, nu geheel in kapitaal, als Steyn het geheim aan Lot heeft geopenbaard (251).
        Een ander begrip uit de gnostische woordenschat is het Geheim, waarbij wij hierboven al even stilgestaan hebben. De gnosticus kent, als ingewijde, de Geheime Dingen. Couperus kende deze terminologie. Wanneer Bassianus in De berg van licht, een roman die Couperus in dezelfde tijd schreef als Van oude menschen, als veertienjarige knaap naar de toren van de magiër Hydaspes gaat om ingewijd te worden in de gnosis, dan zegt hij tegen zijn grootmoeder: 'en ik wil met hem in de sterren lezen en luisteren naar de Geheime Dingen' (BvL, 11). Wat Hydaspes hem meedeelt 'zijn heilige geheimen, en ik [= Hydaspes] deel je ze meê, omdat ik weet, dat je goddelijk bent.' (BvL, 17). De geheimen worden ook aangeduid als 'Onzienlijke Dingen' (BvL, 49, met kleine letters op 224) of als Goddelijke Dingen (BvL, 247).

In Van oude menschen zijn heel veel geheime dingen, maar van deze dingen is het Ding, de moord op Derksz, uiteraard het grootste geheim. Het woord betekent in deze roman uiteraard niet alleen maar 'het grote geheim', maar, krijgt door associatie met 'spoken' (62, 63, 67) ook de betekenis 'vreselijke gebeurtenis uit het verleden'. En omdat het in Harolds leven de gebeurtenis is die vanaf zijn jeugd zijn leven heeft beheerst, wordt het ook aangeduid als 'het eerste vreeselijke Ding' (63). Dit 'eerste vreeselijke Ding' domineert niet alleen zijn leven, maar, zonder dat zij 'weten', ook de andere familieleden.
        Opvallend is voorts de schrijfwijze van de woordgroepen de oude man en de oude vrouw, soms met hoofdletters en soms met kleine letters. In de regel worden alleen hoofdletters gebruikt als er een romanpersonage beschreven wordt in relatie tot het geheim van de oude mensen. Harold Derksz weet, en voor hem zijn Takma en oma Ottilie respectievelijk de Oude Man en de Oude Vrouw (bijvoorbeeld 157). Daan kent het geheim ook en dus wordt zijn moeder aangeduid als 'de Oude Vrouw' (172). Voordat Adèle het geheim van de oude mensen weet, wordt Takma aangeduid met 'de oude man' (met kleine letters; 186, 187), maar als zij uit de verscheurde brief het geheim kent, wordt hij aangeduid met 'de Oude Man' (vanaf 190) en oma Ottilie met 'de Oude Vrouw'. Voor de kindnaïeve, niet-wetende mama Ottilie blijven zij gewoon 'de oude man' en 'de oude vrouw' (218), ook als anderen het geheim al lang kennen.
        Van dit hoofdlettergebruik wordt soms afgeweken. Op bladzijde 187 bijvoorbeeld denkt tante Adèle aan Takma als aan 'de Oude Heer', met hoofdletters. Zij kent op dat moment het geheim van de oude mensen nog niet en tot aan het moment van ontdekken zal zij verder aan hem denken als aan 'de oude heer'. Waarom Couperus hier voor hoofdletters gekozen heeft, is niet helemaal duidelijk, maar mogelijk is dat om tante Adelès gevoel van ontzag voor de dode tot uitdrukking te brengen.
        Kleine letters ('de oude heer') worden ook gebruikt als Harold Derksz op de hoogte is gebracht van het overlijden van Takma. De verklaring hiervoor ligt voor de hand. Nu hij dood is, is wat Takma betreft het geheim van de oude mensen, 'het vreeslijke Ding', voorbij. Harold 'herademt' (182). Zijn verlangen ('O, hoe had hij niet uitgezien naar den dood van den ouden man!', 182) is vervuld. Op bladzijde 184 duidt hij ook zijn moeder met kleine letters aan ('de oude vrouw'), maar hier gebeurt dat omdat de gedachte aan de vreselijke gebeurtenis uit zijn jeugd niet aanwezig is.
        Door deze theosofische-gnostische terminologie en schrijfwijze te kiezen plaatst Couperus het verhaal in een religieus perspectief. Er is een onkenbaar Geheim (78) boven de mensen, maar daarover komt men niets te weten. Calvijn en Rome worden door tante Stefanie en tante Therèse ten tonele gevoerd, maar op zo'n ironische manier, dat de lezer wel voelt, dat de godsdienstige leerstellingen die deze beide christelijke familieleden aanhangen, niet serieus genomen moeten worden. Door dat zo te doen, onderstreept Couperus alleen maar het 'niet-weten' van de mensheid in zijn roman.

Noodlot

Conclusie

© 1998 Maarten Klein

Noten

• Bleeckere, S. De, E. Oger, P. de Martelaere en P. van Tongeren (1994) Landschappen van Nietzsche. Kunst, wetenschap, leven en moraal. Kapellen: Uitgeverij Pelckmans; Kampen: Kok Agora
• Blok, W. (1960) Verhaal en lezer. Een onderzoek naar enige structuuraspecten van "Van oude mensen, de dingen die voorbij gaan" van Louis Couperus. Groningen: J.B. Wolters
• Couperus, Louis, (1987) Antiek toerisme. Volledige Werken Louis Couperus, deel 30. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis, (1988a) Metamorfoze. Volledige Werken Louis Couperus, deel 13. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis, (1988b) Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan... Volledige Werken Louis Couperus, deel 25. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis, (1989a) De stille kracht. Volledige Werken Louis Couperus, deel 17. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis, (1989b) God en goden. Volledige Werken Louis Couperus, deel 22. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis (1989c) Aan den weg der vreugde. Volledige Werken Louis Couperus, deel 26. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis (1989d) Van en over mijzelf en anderen. Volledige Werken Louis Couperus, deel 27. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis (1990a) Extaze. Volledige Werken Louis Couperus, deel 5. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis (1990b) Van en over alles en iedereen. Volledige Werken Louis Couperus, deel 35. Utrecht/Antwerpen: Veen, uitgevers
  Couperus, Louis (1992) Psyche. Volledige Werken Louis Couperus, deel 14. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij L.J. Veen
  Couperus, Louis (1993) De berg van licht. Volledige Werken Louis Couperus 24. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij L.J. Veen
• [Emerson, R.W.] (1980) Emersons Essays. Introduction by Sherman Paul. Everyman's Library. London, Melbourne and Toronto: J.M. Dent & Sons Ltd (Everyman's Library)
• Fontijn, J. (1983) Leven in extase. Opstellen over mystiek en muziek, literatuur en decadentie. Amsterdam: Querido
• Kemperink, M. (1989) 'Louis Couperus: Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan...' in Lexicon van literaire werken 4, 1-12; I
• Klein, M. (1983a) 'Het noodlot als regisseur: over de interpretatie van Couperus' Noodlot, in Spiegel der Letteren 25, 198-221
  Klein, M. (1983b) 'Het verborgen leven van Cecile Van Even', in De revisor 10, 84-91
  Klein, M. (1994) ''Eene ziel, die zich verdeelde...?' Een nieuwe interpretatie van Couperus' Metamorfoze', in De nieuwe taalgids 87, 9-29
  Klein, M. (1995) 'Couperus, Emerson en Nietzsche. Een vergelijking van 'Extaze' met 'Aan den weg der vreugde', in Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden 1993-1994. Leiden: Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 64-79
  Klein, M. (1997a) Couperus in Nijmegen. Nijmegen: Vantilt
  Klein, M. (1997b) Couperus en het Corpus Hermeticum. Nijmegen: Tekstbureau Accent'
  Klein, M. (te verschijnen) 'Op weg naar Het: over het sprookje Psyche van Louis Couperus', in Tijdschrift voor Nederlandse taal- en letterkunde.
  Klein, M. & H. Ruijs (1981) Over Eline Vere van Louis Couperus. Amsterdam: De Arbeiderspers/Wetenschappelijke Uitgeverij (Synthese)
• Koch, J.E. (1996) 'Het Zuiden in Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan', in Literatuur 13, 95-103
• Kralt, P. (1994) 'Louis Couperus: Antiek toerisme, roman uit Oud-Egypte' in Lexicon van literaire werken 22, 1-12; I
• Lukkenaer, W.J. (1989) De omrankte staf: Couperus' antieke werk: deel 1: van 'Dionysos t/m Herakles'. Diss. RU Leiden
• Slavenburg, J. (1990) Gnosis. De esoterische traditie van het oude weten. Deventer: Ankh-Hermes
• Stack, G.J. (1992) Nietzsche and Emerson. An elective affinity. Athens: Ohio University Press
• Tricht, H.W. van (1965) Louis Couperus. Een verkenning. Den Haag: Bert Bakker/Daamen N.V.
• Wuthenow, R-R. (1994) Nietzsche als Leser. Drie Essays. Hamburg: Europäische Verlagsanstalt