Col: 9808.08

Date: Wed, 01 Jul 1998 12:32:00 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 9808.08: Column Coppen: Linguïstisch Miniatuurtje IL: Uren schreeuwen om aandacht

Linguïstisch Miniatuurtje IL: Uren schreeuwen om aandacht

Welnu: elke ochtend fiets ik naar mijn werk, langs steeds groter wordende reclameborden, waar de afgelopen maand enkele dagen de volgende tekst op te lezen viel: "met Libertel voordeelminuten bel je uren voordeliger". Wellicht komt het door mijn onbekendheid met de zegeningen (?) van de draadloze telefonie, maar ik kwam daar aanvankelijk niet uit. Vooreerst was mij onbekend wat "voordeelminuten" zijn, maar ik vermoedde meteen dat het hier tijdseenheden betreft gedurende welke men goedkoper kan telefoneren dan normaal. Of deze minuten in voordelige pakketten kunnen worden aangeschaft, of bijeengespaard, of het resultaat zijn van zekere bonussystemen, daarover bleef ik voorlopig in het duister tasten, en eigenlijk WIL ik dat ook helemaal niet weten. Het gaat mij namelijk over dat "uren voordeliger bellen".

In eerste instantie was ik geneigd deze uitdrukking te interpreteren naar analogie van "stukken voordeliger", waarbij "uren" dus moet worden begrepen als een soort maataanduiding die het voordeel quantificeert. Dat moet de bedoeling van de reclamemakers zijn (groot voordeel). Maar ik begreep het niet helemaal. Zoals gezegd, onbekendheid met de precieze machinaties van de firma Libertel kan mij hier parten gespeeld hebben. Ik kon echter niet goed inzien hoe je voordeel kunt quantificeren in tijdseenheden. Wat zou het moeten betekenen als je zegt: dit telefoongesprek is vijf minuten voordeliger? Bijvoorbeeld, als een voordeelminuut net zoveel kost als 50 seconden, dan is een telefoongesprek van een half uur net zo duur als 25 minuten normaal tarief. Dan heb je dus vijf minuten voordeliger gebeld. Een voorstelbare interpretatie, al is natuurlijk niet de tijdseenheid zelf je voordeel maar de prijs die je daarvoor normaliter neertelt.

Maar er waren ook ochtenden ('s avonds zag ik de borden alleen van de achterkant) dat me andere interpretaties voor de geest kwamen. Bijvoorbeeld, naar analogie van de voordeelurenkaart van de spoorwegen: zijn er bepaalde periodes op de dag, gedurende welke je voordeliger kunt bellen dan anders? Dus bepaalde uren waarop de voordeelminuten geldig zijn? In dat geval moet de zinsnede "belt u uren voordeliger" gelezen worden als "zijn er uren waarop u voordeliger belt".

Achteraf bekeken is dit de mogelijkheid die het meest aan me knaagde, en wel omdat ik de indruk heb dat deze interpretatie helemaal niet kan. Wat is er namelijk aan de hand? Om de gewenste betekenis te krijgen, moet "uren" worden gelezen met een zogeheten "wide scope": de impliciete quantificatie "er zijn uren" moet buiten de zin zelf begrepen worden. Laat ik dat met een voorbeeld toelichten. Als ik zeg: "ik heb twee dagen hierover nagedacht", dan heeft deze zin in principe twee lezingen. De tijdsbepaling "twee dagen" kan gelezen worden als een aanduiding betreffende de lengte van de periode gedurende welke ik heb nagedacht (narrow scope lezing), of als een aanduiding van een hoeveelheid tijdstippen waarbinnen het nadenken heeft plaatsgevonden (wide scope lezing). De wide scope lezing kan geparafraseerd worden door de tijdsbepaling buiten de zin te plaatsen: "er zijn twee dagen waarop ik hierover heb nagedacht".

Gekoppeld aan deze twee lezingen zijn twee accentpatronen. Bij accentuering van de tijdbepaling zelf, plus het predicaat ("ik heb TWEE DAGEN hierover NAGEDACHT") wordt de narrow scope lezing bevoordeeld. Accentuering van het finiete werkwoord en het predicaat ("ik HEB twee dagen hierover NAGEDACHT") duidt op de wide scope lezing.

Nu wil het geval dat in onze zin het eerste accentpatroon zich tamelijk dwingend aan ons opdringt: "met LIBERTEL VOORDEELminuten belt u UREN VOORDELIGER", en niet "met LIBERTEL VOORDEELminuten BELT u uren VOORDELIGER". Dat klopt met mijn indruk dat de bijbehorende wide scope interpretatie niet goed kan. Maar dan volgt meteen de vraag: WAAROM kan dat niet? Waarom kan ik de zin "ik heb uren nagedacht" niet lezen als "ik HEB uren NAGEDACHT", en tevens niet interpreteren als "er zijn uren waarop ik nagedacht heb"?

Het antwoord moet gelegen zijn in het feit dat het kale meervoud "uren" altijd begrepen wordt als een duratieve bepaling "urenlang". De quantificatie die in deze bepaling zit is tweeledig: het betreft EEN periode die EEN AANTAL uren duurt. Blijkbaar zit de tweede quantor opgesloten in de scope van de eerste. Hij kan niet op een hoger niveau begrepen worden.

Maar waarom kan "uren" niet begrepen worden als een terminatieve bepaling, die simpelweg zegt dat er uren zijn waarop iets plaatsvindt? Daar heb ik niet zo gauw een antwoord op. Ik kan alleen erop wijzen dat terminatieve bepalingen in de vorm van een NP in het Nederlands een speciale markering vereisen: er moet een demonstrativum bij staan ("ik heb deze week gelachen"), een hoeveelheidsaanduiding ("ik heb het enkele dagen geprobeerd"), een sequentiële bepaling ("ik heb het de volgende dag geprobeerd"), of een dat-zin ("ik heb het de dag dat het regende nog eens geprobeerd"). Blijkbaar moet, om een NP als een terminatieve bepaling op te vatten, het tijdstip nader geïdentificeerd worden in een reeks van mogelijke tijdstippen. Alleen een bepaald lidwoord (laat staan een onbepaald lidwoord) is daarvoor onvoldoende ("ik heb het de/'n dag geprobeerd"). Voor duratieve bepaling is deze identificatie blijkbaar uitgesloten. Bijgevolg zijn NP's zonder deze identificatie (onder andere met onbepaald lidwoord) duratief, en met onvoldoende identificatie (alleen bepaald lidwoord) oninterpreteerbaar als temporele bepaling.

Als we dan in onze reclametekst de NP "uren" opvatten als een duratieve bepaling, dan staat er dus: "met Libertel voordeelminuten belt u urenlang voordeliger". Met andere woorden, gebruikt u de voordeelminuten, dan houdt uw voordeel urenlang aan. Ook dat is voorstelbaar, maar minder waarschijnlijk. Immers, dat geldt natuurlijk voor elke manier waarmee je voordeel kunt behalen. Als je die manier vaker kunt toepassen, houdt je voordeel aan. Dat lijkt me geen speciale eigenschap van de voordeelminuten.

Op basis van taalkundig detectivewerk moet ik dus constateren dat de interpretatie van "uren" als terminatieve bepaling met wide scope onmogelijk is, dat een duratieve interpretatie linguïstisch het minst gemarkeerd is maar vrij zinloze informatie oplevert, en dat de grammaticaal gemarkeerde lezing van "uren" als financiële maatbepaling bij de comparatief "voordeliger" de meest waarschijnlijke informatie weergeeft. Daarmee is de reclamestrategie voltooid: de argeloze lezer kiest de taalkundig ongemarkeerde lezing, denkt vervolgens: "Hoezo, 'urenlang voordeliger', waar slaat dat op?", en is gevangen in het web. Dat je nog flink moet nadenken om de juiste lezing te krijgen zal de reclamemakers vervolgens worst wezen. Informatie is secundair. Het gaat om aandacht.

Peter-Arno Coppen