Lit: 9812.14

Date: Thu 3 December, 16.20 PM
From: Bets Berntsen <B.Berntsen@bureau.kun.nl>
Subject: Lit: 9812.14: Dissertatie A. Willemsen. Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden. Promotie op 16 december te Nijmegen

Dissertatie A. Willemsen. Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden. Promotie op 16 december te Nijmegen.

We kennen ze vaak alleen nog van plaatjes of schilderijen: hoepelende, tollende, knikkerende of steltlopende kinderen op het schoolplein. Hoewel? Sommige objecten beleven thans weer een revival, zoals de jojo. En weer ander speelgoed is van alle tijden, zoals blokken, bellenblaas, pop, poppenkast, windmolen of vlieger. Alleen het materiaal is anders. Zo gebruikte men vroeger veel hout, aardewerk, been en tin-lood.

De Nijmeegse kunsthistorica Annemarieke Willemsen heeft een uitvoerige studie gemaakt van meer dan duizend speelgoedvondsten, afbeeldingen en teksten. Tezamen geven die een prachtig beeld van het leven van een gewoon kind in die tijd in de noordelijke en zuidelijke Nederlanden (1100-1550).
Mw. Willemsen hoopt op 16 december te promoveren aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

Het proefschrift Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden is de eerste studie van middeleeuws speelgoed in de Nederlanden. Dat speelgoed is niet alleen een tot nu toe onbekend deel van de materiële cultuur van de middeleeuwse mens, maar het is ook een sleutel tot de plaats van het kind in de samenleving van het verleden. De studie biedt voor het eerst een genuanceerd beeld van het dagelijks leven van een doorsnee kind in een Nederlandse of Vlaamse stad in de late Middeleeuwen.

Getijdenboeken

De studie is baanbrekend vanwege de integratie van vele soorten bronnen betreffende een onbelicht aspect van de middeleeuwse wereld. In het onderzoek is zeer divers materiaal voor het eerst ontsloten: honderden archeologische speelgoedvondsten uit de Nederlanden, honderden afbeeldingen van speelgoed in de middeleeuwse kunst, met name in verluchte handschriften, en vele contemporaine teksten.
In de middeleeuwse kunst zijn spelende kinderen een gebruikelijk element. En hoewel het speelgoed in de regel een zeer klein detail is, is het nooit zonder betekenis. In het algemeen wordt het gebruikt om te benadrukken dat een kind is afgebeeld en om een persoon als kind te karakteriseren. De meest oogstrelende kunstwerken met speelgoed zijn waarschijnlijk de laatmiddeleeuwse getijdenboeken uit Gent en Brugge, beroemd vanwege hun combinatie van realisme en illusionisme, waar bij een aantal een serie randen met spelende kinderen is opgenomen in de overvloedig gedecoreerde kalender. Ook 'heilige' kinderen ziet men vaak afgebeeld met speelgoed, zelfs het Jezuskind rijdt soms op een stokpaard.
In de loop van de zestiende eeuw reflecteren kunstwerken met speelgoed de opkomst van een sterk moralisme. De thema's werden aangepast aan nieuwe technieken en een smaakverandering ten gunste van impliciete en expliciete lessen.

Miniaturen

De hoeveelheid en variëteit aan speelgoed in de Middeleeuwen in onze streken, tezamen met gegevens over productie en verkoop van speelgoed en de betekenis ervan in de kunst, geven aan dat het spel een herkende eigenschap van kinderen was, waarop door de toenmalige volwassenen werd ingespeeld.
Zo was bijvoorbeeld in de combinatie van productie en handel een gezond pragmatisme herkenbaar. Het eerste aardewerk speelgoed dat op grotere schaal werd vervaardigd, waren rammelaars die op de pottenbakkersschijf werden gedraaid en miniatuur-gebruiksvoorwepen in ceramiek. Miniaturen van een tin-loodlegering werden al in de veertiende eeuw massaal geproduceerd. Voor het gieten werden vormen gebruikt die een grootschalige productie mogelijk maakten. Deze gespecialiseerde en georganiseerde manier van het maken van speelgoed is nauw verbonden met een georganiseerde manier van verkoop.

Geen miniatuur-volwassenen

De studie van speelgoed biedt op die manier een bijzondere en genuanceerde blik op de leefwereld van kinderen in het verleden. In de Middeleeuwen waren kinderen geen miniatuur-volwassenen, zoals algemeen is beweerd, maar een duidelijke afgebakende leeftijdsgroep met eigen behoeften en wensen. De kindertijd werd gekenmerkt door spel en gekarakteriseerd door speelgoed. Wie goed kijkt, zal zien dat overal in de middeleeuwse stad kinderen aan het spelen waren, die hun hoepels over de straatstenen lieten ratelen, hun tollen draaiend hielden op het schoolplein of op een grafsteen, en hun bootjes lieten varen in de plassen.

Personalia

Annemarieke Willemsen (1969, Vught) studeerde kunstgeschiedenis en klassieke archeologie aan de KU Nijmegen. Ze werkte onder meer mee aan de tentoonstelling 'Sophia speelt met Poppe-goet', Rotterdam, Museum Boymans van Beuningen/Sophia Kinderziekenhuis, 1994. In 1997 werkte ze mee aan de catalogus voor de tentoonstelling 'Kindercultuur', Noordbrabants Museum (1997).

Informatie

• Promotie mw. drs. J.M.F. Willemsen op het gebied van de Letteren
• Titel dissertatie: A. Willemsen. Kinder delijt. Middeleeuws speelgoed in de Nederlanden. Proefschrift Katholieke Universiteit Nijmegen. Nijmegen University Press, 1998, 424 pagina's, prijs: f 95,00. ISBN 90 5710 061 4.
• Promotor: dhr. prof. dr. A.M. Koldeweij
• Datum: woensdag 16 december 1998 om 15.30 uur precies
• Plaats: Aula/Congresgebouw KUN, Comeniuslaan 2, Nijmegen

N.B.: zie ook Neder-L-artikel 9812.30 dat Ben Salemans schreef mede naar aanleiding van het verschijnen van Willemsens dissertatie.