Col: 9812.15

Date: Thu, 03 Dec 1998 11:43:20 +0100
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 9812.15: Linguïstisch Miniatuurtje LII: Verborgen voorwaarden

Linguïstisch Miniatuurtje LII: Verborgen voorwaarden

Wat is er aan de hand met die zin? Is het soms dat woordje "ze", waarvan ik de neiging heb om het weg te laten? Maar ik weet ook wel dat dat helemaal niet kan: "programma's waar je helemaal niet gelovig voor hoeft te zijn om te waarderen", dat is gewoon fout, niet eens een twijfelgeval.

Is het dan de betekenis die me op het verkeerde been zet? Wil ik soms parafraseren: "Je hoeft helemaal niet gelovig te zijn om deze programma's te waarderen"? Uiteraard is dat de bedoelde interpretatie. Maar houdt dat dan soms in dat het woord "programma's" verplaatst is en er een dummy woordje "ze" achterblijft? Is "ze" een resumptive pronoun?

Maar dat kan ook helemaal niet! Van verplaatsing kan in deze constructie geen sprake zijn. Ik kan namelijk alle klassieke barrières voor verplaatsing opwerpen en toch blijft de zin goed: "programma's waar je helemaal niet gelovig voor hoeft te zijn om de omroep die ze uitzendt te waarderen", of "...om te weten waar ze over gaan", die zijn allebei goed. Toch zit "ze" hier ingebed in respectievelijk een complexe NP en een wh-eiland. Verplaatsing uit deze domeinen is volslagen onmogelijk.

Geen verplaatsing dus. "Ze" is gewoon het object bij "waarderen", en anaforisch verbonden met "programma's". Problematisch hieraan is natuurlijk wél, dat "ze" geen gewone vrije anafoor is die ook een extralinguïstisch antecedent kan hebben: het is onmogelijk om "ze" te interpreteren als iets anders dan die programma's.

Zit het probleem dan soms in dat zinsdeel "waar...voor"? Wat gebeurt er als ik de bijvoeglijke bijzin bij "programma's" herschrijf tot: "Voor deze programma's hoef je niet gelovig te zijn om ze te waarderen". Of: "Je hoeft voor deze programma's niet gelovig te zijn om ze te waarderen". Ik weet niet hoe het u vergaat, maar ik heb een groeiende twijfel bij deze parafraseringen. Hoe komt dat eigenlijk?

En wat is precies de semantiek van dat "voor deze programma's"? De traditionele zinsontleding zal hier ongetwijfeld kiezen voor een "bijwoordelijke bepaling van beperking". Daar kan ik wel inkomen, maar ik heb er toch moeite mee. Ten eerste: als dat zo is, waarom kan ik dan niet het woordje "voor" vervangen door "met betrekking tot" of "van"? Die eerste mogelijkheid bestaat wel, maar dan moet je de bepaling helemaal buiten de zin halen: "met betrekking tot deze programma's geldt: je hoeft niet gelovig te zijn om ze te waarderen". En ten tweede: waarom verandert de semantiek van de bepaling als ik de bijzin weglaat? "Je hoeft voor deze programma's niet gelovig te zijn". Ik kan niet precies omschrijven wat hiervan de betekenis is, maar het is in ieder geval niet: "met betrekking tot deze programma's geldt: je hoeft niet gelovig te zijn".

Is er iets geks met dat woordje "ze", is de betekenis van "waar...voor" onduidelijk, tot overmaat van ramp is er ook nog een probleem met betrekking tot de betekenis van de bijzin. Als traditionele zinsontleder heb je weer weinig problemen: de ontleding "bijwoordelijke bijzin" is zo gekozen, maar dat is dan bij gebrek aan beter. Maar wat drukt de bijzin in deze constructie uit? Doel? Voorwaarde? Kun je "om" hier vervangen door "teneinde"? "Programma's waar je niet gelovig voor hoeft te zijn teneinde ze te waarderen?". Of moet je zeggen: "Programma's waar je niet gelovig voor hoeft te zijn als je ze wilt kunnen waarderen"? Allebei parafrases die volgens mij niet de bedoeling van de zin dekken.

Als ik het goed zie, is onze constructie een voorbeeld van een onderschikking met voorwaardelijke betekenis, waarbij de voorwaarde in de hoofdzin uitgedrukt is. Een eenvoudiger voorbeeld is: "je moet winnen om een prijs te krijgen". Dat betekent: "(alleen) als je wint, krijg je een prijs". De modaliteit uit de hoofdzin (moeten) wordt vertaald naar het conditionele "als". Bij negatie krijg je dan: "Je hoeft niet te winnen om toch een prijs te krijgen". In parafrase: "Als je niet wint krijg je (mogelijk) toch een prijs".

Als we nu deze drie verschijnselen (dat gekke "ze" en die onduidelijke voor-bepaling die van elkaar afhankelijk lijken, en dat voorwaardelijke karakter van de hoofdzin) bij elkaar optellen, dan komen we tot de volgende analyse die zou kunnen verklaren waarom de oorspronkelijke zin vreemd klinkt:

In de constructie met voor-bepaling en voornaamwoord delen beide één thematische functie: in ons voorbeeld de objectsfunctie bij "waarderen". Er is geen sprake van verplaatsing, maar wel van een anaforische relatie waarbij de thematische functie overgedragen wordt. Dat lijkt me in overeenstemming met de aard van een resumptive pronoun. Je hebt het ook in andere constructies, alleen dan meestal met een van-bepaling. Bijvoorbeeld: "Van Ben hoop ik dat zijn proefschrift snel af is". Dat betekent: "ik hoop dat Bens proefschrift snel af is". Ik zou ook hier zeggen dat "van Ben" geen aparte thematische functie heeft.

Voor deze deling van thematische functie is wel een structurele relatie nodig. Zeg ik: "Van de broer van Ben hoop ik dat zijn proefschrift snel af is", dan kan dat onmogelijk meer betekenen dat ik hoop dat Bens proefschrift snel af is. Het zinsdeel "van Ben" moet blijkbaar in een c-commanderende positie ten opzichte van "zijn" staan. Ook inbedding van zo'n van-bepaling in een vooropstaande bijzin is onmogelijk. Je kunt een zin als "Als ik het goed kan inschatten is Bens proefschrift snel af" niet omzetten in: "Als ik het van Ben goed kan inschatten is zijn proefschrift snel af".

Wat is er nu in ons voorbeeld aan de hand? De hoofdzin: "voor deze programma's hoef je helemaal niet gelovig te zijn" heeft een voorwaardelijke betekenis, ondergeschikt aan de bijzin. Eigenlijk staat er: "als je voor deze programma's niet gelovig bent, dan kun je ze toch waarderen". Ja, als ik het zó zeg dan is het hartstikke fout! Maar dat komt dus omdat je in deze constructie geen deling van thematische functie tussen "voor deze programma's" en "ze" kunt hebben. Om die deling toch te kunnen realiseren, moet je "voor deze programma's" buiten de zin plaatsen: "voor deze programma's geldt: als je niet gelovig bent, kun je ze toch waarderen".

Zo'n eenvoudig reclamezinnetje levert een rijke oogst op aan grammaticale bespiegelingen. Zou de omroep zich realiseren dat er meer stof tot nadenken in haar reclameteksten zit dan in menig radio- of televisieprogramma?

Peter-Arno Coppen