|
Rec: 9903.09
Date: Tue, 09 Mar 1999 22:59:59 +0100
From: Willem Kuiper <Willem.Kuiper@hum.uva.nl>
Subject: Rec: 9903.09: Bespreking door Willem Kuiper van: cd-rom
Middelnederlands. Instituut voor Nederlandse
Lexicologie. (Den Haag/Antwerpen 1998)
Bespreking: cd-rom Middelnederlands
- Bespreking van:
Cd-rom Middelnederlands. Woordenboek en teksten. Instituut voor
Nederlandse Lexicologie. Den Haag/Antwerpen, Sdu Uitgevers/Standaard
Uitgeverij, 1998. Prijs: NLG 395,- / BEF 7600. ISBN: 90-75566-90-5;
NUGI: 943/050
In de donkere dagen voor Kerstmis werd mij door een engel van de KPN
een pakje aangereikt, dat eenmaal geopend mijn plannen voor de donkere
dagen na Kerstmis volledig in de war zou sturen: de cd-rom
Middelnederlands, met daarop het Middelnederlandsch
Woordenboek, het Corpus Gysseling en bijna de gehele canon
van de Middelnederlandse letterkunde. Een groet scat in een clein vat.
Geen namaakboek, zoals een paar jaar geleden met het Woordenboek der
Nederlandsche Taal op cd-rom, maar een bescheiden doosje van
slechts 15 x 21 x 1,5 cm, met daarin een 68 pagina's tellende
Gebruikershandleiding en daaronder de cd-rom in een in de bodem
van het doosje geïntegreerde uitsparing.
De installatie - Windows
3.x/95/98/NT of emulatie daarvan vereist - verloopt probleemloos
en zet vliegensvlug het woordenboekprogramma - de zoeksoftware
CompLex3 - op de harde schijf. Een snelkoppeling naar de
desktop moet je zelf maken. Meegeleverd wordt een macro voor
Word en WordPerfect om de samenwerking tussen de eigen
tekstverwerker, het MNW en de op de cd-rom meegeleverde teksten
te optimaliseren.
Als je met Word tekstverwerkt
- voorzover je daarmee kunt tekstverwerken - plaatst het
installatieprogramma desgewenst een macroknop op de standaardwerkbalk
van Word, en door daarop te klikken wordt het
woordenboekprogramma gestart. Het kan echter nóg mooier: als je
een (Middelnederlandse) tekst op je (Word)scherm hebt staan, en
je maakt van een (deel van een) woord een blokje, en je klikt
vervolgens op bovengenoemde macroknop, dan wordt het MNW
automatisch gestart en zet het programma het gelijknamige of
dichtstbijzijnde lemma in een venster op het scherm.
De macro voor WordPerfect
6/7/8 - het in ongenade gevallen programma waarmee je
wél kunt tekstverwerken - moet door de gebruiker zelf
geïnstalleerd worden, én werkt alleen maar als er eerst
tekst in een blok geselecteerd is. In de typografische
Gebruikershandleiding, p. 9-10 wordt deze voorwaarde niet
genoemd, maar wel in de digitale handleiding die op de cd-rom is
meegeleverd. Die dus óók maar eens aandachtig doorlezen.
De samenwerking tussen
CompLex3 en Word is voorbeeldig, knippen Ctrl-c en
plakken Ctrl-v gaat moeiteloos. Met WordPerfect 8 is de
uitwisseling - althans op mijn machine(s) - een ramp. De ene
crash na de andere. Foutje van Corel? Valsigheidje van Microsoft? De
Sdu-Helpdesk is gewaarschuwd.
Terzijde, wie na het installeren van
het MNW op dezelfde wijze de Sdu Taalwijzer installeert -
icoontje erbij - kan klikken wat hij wil, maar komt via
Word niet meer in het MNW. Die link is door de
Taalwijzer - die ook de naam CompLex3
gebruikt - overschreven.
De installatie kan al naar gelang men vrije ruimte op de harde schijf
heeft, geheel, gedeeltelijk of minimaal geschieden. Standaard is
minimaal, dat wil zeggen dat alle gegevensbestanden vanaf de cd-rom
worden geraadpleegd. Wie echter 400 Mb kan missen doet er
verstandig(er) aan de Boeken van de cd-rom Middelnederlands naar
de harde schijf te kopiëren en met Ctrl-b opnieuw bij het
programma aan te melden. Dat werkt niet alleen een stuk sneller, maar
stelt je bovendien in staat je cd-rom voor iets anders te gebruiken.
Terzijde, dit kan dus ook met het
WNT, en dat kost je eveneens een kleine 400 Mb. Ideaal als je
met zestiende-eeuwse auteurs en teksten bezig bent, die zowel in het
MNW als in het WNT te vinden zijn.
Wie over een krachtige machine
beschikt, kan in het menu Voorkeuren wat extra opties aanvinken, die
meer mogelijkheden bieden, met name voor het presenteren van de
zoekresultaten, maar dat gaat wel ten koste van de snelheid. Op mijn
huismachine (Pentium 166 MHz, 64 Mb, Stealth II S220) heb ik alles
aangevinkt, en dat werkt prima.
De CompLex3-interface toont een Boekenplank en een Werkbalk,
eerstgenoemde horizontaal linksboven in beeld, laatstgenoemde verticaal
rechts. Voor wie wel eens met een balkje gesleept heeft, zal het -
zeker met een 17 inch monitor en een videokaart die resoluties
hoger dan 1024 x 768 ondersteunt - een koud kunstje zijn beide
balken horizontaal boven in beeld te plaatsen, wat een onbelemmerd
zicht op de werkvensters biedt. Om in één oogopslag alle
afrolmenu's te kunnen overzien moet men 1280 x 1024 op het scherm
kunnen toveren.
Onder de Boekenplank en de Werkbalk
is het scherm verdeeld in twee werkvensters: aan de linkerzijde een
verticaal index-invoer-venster met per Boek verschillende ingangen:
- Het Boek MNW is raadpleegbaar op: 1) Artikelen, 2)
Nevenvormen, 3) Woorden, 4) Citaten, 5) Aanmerkingen, 6) Retrograde
woorden, 7) Bronnen en 8) Aantekeningen.
- De Boeken Citaten, Bouwstoffen en Beekman zijn
geïndexeerd op respectievelijk: Bronnen en Woorden; Artikelen,
Bronnen en Woorden; en Artikelen, Nevenvormen en Woorden.
- De Boeken Bouwstoffen en Beekman zijn de delen 10 en 11
van het typografische MNW, het Boek Citaten is nieuw. Het
bevat per geëxcerpeerde bron alle in het MNW geciteerde
vindplaatsen in alfabetische volgorde. Bijzonder handig om na te gaan
welke vindplaatsen uit de Beatrijs in het MNW zijn
opgenomen en onder welk lemma. Onbeschrijflijk handig als men weten wil
of de versregel "O Sanderijn, nu gheeft mi raet" (Lans. 64) als
vindplaats is opgenomen in het artikel RAET; deel VI, kolommen 963-986.
In het typografische verleden moest je 24 kolommen (twee keer) spellen
om er (echt) zeker van te zijn dat deze regel niet als
vindplaats voor dit lemma gebruikt is.
Terzijde, het bladeren door het
resultatenvenster kan (wordt niet in de typografische
Gebruikershandleiding vermeld) ook met behulp van de + en -
toets op het numerieke blokje rechts op het klavier.
Verdam's Tekstcritiek van
Willem de Vreese (deel 10) heeft - zonder dat mij dat uit de
handleiding duidelijk is geworden - geen digitale pendant
gekregen. Met behulp van de zoekopdracht: zoek "l.lees" kan men
weliswaar alle plaatsen in alle lemmata vinden, waarin
Verdam tekstkritiek gebezigd heeft, maar snel even opzoeken welke
versregels in Reinaerts Historie door Verdam geëmendeerd
zijn, kan dus niet.
Behalve aan het MNW biedt de cd-rom ook ruimte aan het Corpus
Gysseling: een diplomatische editie van alle dertiende-eeuwse
geschreven Middelnederlandse teksten, zowel ambtelijke bescheiden
(CG1), ruim 1900 oorkonden, als literaire teksten (CG2),
de belangrijkste Jacob van Maerlants Der naturen bloeme en
Scolastica, en het Kopenhaagse Leven van Sente Lutgart.
Niet uit de typografische editie overgenomen zijn de alfabetische
(woord)index en de index naar (woord)frequentie van W. Pijnenburg.
Indices zijn: Artikelen, Informatieve tekst, Middelnederlandse tekst,
Middelnederlands retrograde (Pijnenburgs retrograde index, waarmee je
kunt zien wat op wat rijmt) en Plaats van herkomst.
In CG1 mis ik de index Datum,
al was het maar omdat het ambtelijk Corpus Gysseling
chronologisch geordend is op achtereenvolgens: jaar, maand en dag: 1297
september 13. Stel dat ik zou willen weten welke ambtelijke bescheiden
uit het jaar 1297 dateren, dan moet ik ofwel bladeren tot ik er ben,
ofwel zoeken via de werkbalk: knop Zoekvenster -> Gedetailleerd ->
Datum -> twee keer 1297 invullen en 102 resultaten in ontvangst nemen,
waaronder een aantal blindgangers. Liever had ik gezien dat het
programma mij na het invoeren van 1297 in een indexvenster Datum
rechtstreeks naar de eerste oorkonde uit dat jaar zou brengen: nr.
1559, Zieriksee 1297 januari 10.
Terzijde, het programma suggereert
via Zoekvenster -> Algemeen -> CG1 aanklikken -> indexvenster
rechtsonder -> datum ... dat er een datum-index op het CG1
bestaat. Maar als men via deze index zoeken wil, crasht men: "Dit
programma heeft een ongeldige bewerking uitgevoerd enz."
Behalve het Corpus Gysseling bevat de cd-rom
Middelnederlands een schat aan literaire teksten, meestal in
kritische editie, verdeeld over twee Boeken: Rijm en
Proza. De namen spreken voor zich. Tussen de tweehonderd
berijmde teksten vinden we zo'n beetje alle klassiekers, klein en
groot, van de Abele spelen tot en met de Wrake van
Ragisel, alle Brabantsche Yeesten en de complete Spiegel
Historiael incluis. Tot op heden tastte ik slechts
één keer echt mis: de Middelnederlandse boerden... De
teksten zijn - als de lengte dat vereist - omwille van hun
hanteerbaarheid in moten van ruim 1000 regels gehakt. Ook het corpus
prozateksten - 90 in getal - van het Amsterdams
Lectionarium tot en met de Zuidnederlandse Historiebijbel -
inclusief een aantal delen uit de Verzameling van
Middelnederlandse Bijbelhandschriften, beter bekend als het
Corpus C.C. de Bruin - is zeer compleet. Alle teksten
worden voorafgegaan, en in een benedenscherm gevolgd door een
informatielabel, waarin alle - van hyperlinks naar het boek
Bouwstoffen voorziene - relevante gegevens over Tekst, Bron
en Editie vermeld staan.
Die rijm- en prozateksten zitten -
anders dan het geval is met de Patrologia Latina Database,
van waaruit je maar met hele kleine beetjes tegelijk kunt
kopiëren - aangenaam los. Met wat knippen en plakken, zoeken
en vervangen, kun je bij wijze van spreken van elke rijm- en prozatekst
een eigen werkeditie maken.
Het grote verschil tussen een typografisch woordenboek en een digitaal
woordenboek is de meegeleverde zoekmachine. CompLex3 is een zeer
krachtige, alle boeken overziende zoekmachine, waarmee zowel 'algemeen'
als 'gedifferentieerd' gezocht kan worden, met jokers: ?
(één letter) en * (meerdere letters); case (in)sensitive:
jan versus Jan; en met logische operatoren: , , . Hiermee
kun je de spreekwoordelijke naald in de hooiberg vinden, als je maar
weet naar welk woord je zoekt, en welke spellingvarianten het gezochte
woord kan vertonen. Het gevonden woord c.q. de gevonden woorden worden
in het tekstvenster met een goed zichtbare rode rechthoek omkaderd, en
de eerste hit staat desgewenst op de bovenste regel van het scherm. Het
geometrische midden van het scherm zou nog mooier geweest zijn.
Op zoek naar rode ridders? Fluitje
van een cent. Zoek de string: "ro* r?dder*r?dder* rode*", en de
kans dat je er een ontsnapt is klein. Die ? is voor een eventuele
Westvlaamse Rode Rudder, de * voor riddere/ridders/ridderen. Zonodig
kun je met een hekje # en een cijfer de tekenafstand definiëren:
#1 betekent dat de woorden naast elkaar moeten staan, met #2 mag er
één woord tussen staan, enzovoort.
Een ander voorbeeld. Stel je bent
geïnteresseerd in spreekwoorden. Welke spreekwoorden kun je waar
in het MNW vinden? Zoek case insensitive in de index Woorden
naar "spreekw" en je kunt 292 vindplaatsen doornemen.
Het is even wennen, maar het went
snel. Als je alle toeters en bellen van het (zoek)programma activeert,
krijg je in het resultaatvenster het totale aantal hits en het aantal
hits per tekst en/of per moot. Met gebruikmaking van de minder sterke
optie Lokaal zoeken - die anders dan de gebruiksaanwijzing meldt
wel degelijk wildcards kent - kan zo nodig verder gezocht worden.
Zeer vermeldenswaard tenslotte is de
mogelijk om aantekeningen in de artikelen en teksten te maken. Maar
voordat men daaraan begint, moet men eerst de handleiding(en) lezen om
te weten hoe de door de gebruiker toegevoegde aantekeningen bewaard
worden.
Deze bespreking is niet volledig in zijn opsomming en uitleg van wat de
cd-rom Middelnederlands allemaal vermag. Waar het hart vol van
is ... heb ik het vooral gehad over datgene wat mij het meest
aanspreekt: de rijkdom aan teksten en de combinatie van snelheid en
grondigheid, waarmee je daarin kunt zoeken, met de zekerheid dat je
niets over het hoofd ziet als je je zoekopdracht goed formuleert. Met
een tekst op het scherm is het doenlijk elk enigszins minder bekend
woord via de MNW-index Woord op te roepen, en dat kan vele
onverwachte resultaten opleveren, zoals mij de afgelopen weken/maanden
gebleken is.
De cd-rom Middelnederlands kwam tot stand dankzij prof. dr. P.G.J. van
Sterkenburg (directeur Instituut voor Nederlandse Lexicologie, en
initiatiefnemer), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (subsidiegever), en INL-eindredacteur lic. D. Geirnaert. De
software werd geleverd door AND. Uitgever is Sdu Uitgevers/Standaard
Uitgeverij, Den Haag/Antwerpen 1998.
De boekhandelprijs is NLG 450,
rechtstreeks bij de Sdu (telefoonnummer helpdesk 070-3789882) besteld
betaalt u NLG 395. Geen geld voor zo'n formidabele cd-rom, en een
schijntje vergeleken met wat het typografische MNW moe(s)t
kosten.
Willem.Kuiper@Hum.UvA.NL
|
