Col: 9903.10

Date: Mon, 08 Mar 1999 12:59:35 +0100
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 9903.10: Linguïstisch Miniatuurtje LVII: Daar val je toch van uit de boot!

Linguïstisch Miniatuurtje LVII: Daar val je toch van uit de boot!

In een enkel geval is er echter meer aan de hand. Dan kun je de keuze voor een bepaald voorzetsel heel goed motiveren. Soms zelfs tegen de geboekstaafde norm in.

Een mooi voorbeeld kwam ik tegen toen ik een taaladvies las met betrekking tot de uitdrukking "uit/buiten de boot vallen". Alle woordenboeken, plus voorzetselwijzer en stijlboeken, blijken "uit de boot vallen" te prefereren. Nou vind ik persoonlijk niets mis met "buiten de boot vallen", dus zo'n pertinente afwijzing van deze variant verbaast me. Een vluchtige zoektocht op het internet onthult al snel dat beide varianten ongeveer even vaak gebruikt worden. De zoekmachine Alta Vista geeft 323 pagina's met "uit de boot" en 330 met "buiten de boot". Combinaties met werkwoordvormen van "vallen" leveren hetzelfde beeld op. "Buiten" is iets populairder, hoewel het verschil niet significant is.

Hebben we hier nu te maken met een staaltje van de beruchte 'volksetymologie'? Heeft "het volk" de uitdrukking "uit de boot vallen" verhaspeld tot "buiten de boot vallen", bijvoorbeeld onder invloed van de uitdrukking "buitenboord"? Een gemakkelijke, maar mijns inziens onjuiste conclusie. Luister en huiver.

Eerst even nadenken zonder de boeken erbij. "Uit/buiten de boot vallen" is in de Nederlandse taal een idioom. De betekenis van de constructie is niet samengesteld uit letterlijke boten en heeft ook niets met het letterlijke vallen te maken. Sterker nog, in het hedendaagse taalgebruik is niet meer bekend hoe de boot en het vallen precies aan de totale betekenis bijdragen. We noemen dit een niet-transparant idioom.

Ondanks deze ondoorzichtigheid betreft het hier wel een compositioneel idioom: we begrijpen de uitdrukking als een metafoor waarin een ontwikkeling ("vallen") en een bepaald bereik ("de boot") te onderscheiden zijn.

In een compositioneel idioom is de syntactische inhoud wel degelijk van invloed op de betekenis. Dat betekent dat de keuze voor het voorzetsel "uit" of "buiten" betekenisverschil tot gevolg kan hebben. Meer concreet: als je zegt "ik val uit de boot", dan bevind je je binnen een bepaald bereik en je beweegt je naar een plaats daarbuiten. En bij de vorm "ik val buiten de boot" bevind je je juist buiten een bepaald bereik, je beweegt je naar een positie binnen dat bereik, maar je komt erbuiten terecht. In technische terminologie: bij "ik val uit de boot" is de boot de source, en bij "ik val buiten de boot" is de boot de goal.

De vraag of de variant "buiten de boot vallen" correct is, is daarmee gereduceerd tot de vraag of je deze uitdrukking in de 'doelgerichte' betekenis kunt gebruiken. Een voorbeeld. Als ik zeg: "als je nu niet reageert val je straks buiten de boot" dan bedoel ik dat het je doel waar je je op richt niet zult bereiken als je niet reageert. In deze betekenis is de metafoor heel begrijpelijk. Maar als ik zeg "als je blijft zitten klieren val je straks uit de boot", dan gebruik ik een idioom waarin "de boot" de toestand aanduidt waarin je je nu bevindt, en die je zult verlaten bij voortzetting van je gedrag.

Beide voorbeelden lijken me volstrekt acceptabel in hedendaags Nederlands, wat de woordenboeken ook hiervan zeggen. Dat de variant met "buiten" niet staat vermeld is een omissie die zo spoedig mogelijk hersteld zou moeten worden.

Maar nu de volgende vraag: is het dan inderdaad zo dat de variant met "buiten de boot" geleidelijk aan is ontstaan onder invloed van het 'doelgerichte' gebruik van het idioom? Een klein onderzoekje brengt me op de akelige gedachte dat dat niet het geval is.

De uitdrukking "uit de boot vallen" wordt bijvoorbeeld in Van Dale's woordenboek pas vanaf de tiende druk (1976) vermeld. Dat is op z'n minst opvallend. Vóór de tiende druk, en tevens in het WNT, staat wel een andere uitdrukking met "vallen" en "boot", namelijk "in de boot vallen". Dat is een zeemansuitdrukking voor het zich in de sloepen werpen die naast het schip zijn aangebracht ("de matrozen vielen in de boten"). Het lijdt geen enkele twijfel dat deze uitdrukking 'doelgericht' is. "De boot" is het doel van het vallen, het is de plaats waar je terechtkomt na het vallen.

Hoe zou je "in de boot vallen" moeten ontkennen? "Niet in de boot vallen", ja dat is mogelijk. Maar als je "in de boot vallen" nou eens als een actieve uitdrukking beschouwt, in de zin van "komaan mannen, val in de boten!", zou je dan vervolgen met "en pas daarbij op dat je er niet uit valt", of met "en pas daarbij op dat je er niet buiten valt"?

Eerlijk gezegd denk ik dat het volgende aan de hand is: het oorspronkelijke idioom is "in de boot vallen", ook gebruikt voor "een bepaald doel proberen te bereiken". Ontkenning daarvan is "buiten de boot vallen", vandaar ontbreekt vermelding van deze laatste variant in de woordenboeken. In de zeventiger jaren is het idioom "in de boot vallen" verdwenen, maar de ontkennende variant bleef levensvatbaar. Echter, het taalgebruikend volk, inclusief de woordenboekredacteuren, heeft "buiten de boot vallen" abusievelijk opgevat als "uit de boot vallen" en geconcludeerd dat "buiten" in dat geval het verkeerde voorzetsel was.

Ik zal natuurlijk als rechtgeaard taalkundige nooit een van de twee varianten afkeuren, en al helemaal niet op grond van de veronderstelling dat de taalgebruikers het zelf verzonnen hebben (hoe zou de taal zich anders kunnen ontwikkelen?), maar in dit geval is het wel heel schrijnend dat mensen de uitdrukking "buiten de boot vallen" verkeerd opvatten, er "uit de boot" van maken, en vervolgens de gebruikers van het oorspronkelijke idioom beschuldigen van het verhaspelen van de net verzonnen variant!

Peter-Arno Coppen