Lit: 9903.18

Date: Wed, 10 Mar 1999 09:16:46 +0100
From: "Marjet Knake - Uitgeverij Contact" <mknake@contact-bv.nl>
Subject: Lit: 9903.18: Pas verschenen: Ewoud Sanders. Jemig de pemig! De invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands (Amsterdam 1999)

Pas verschenen

Ewoud Sanders. Jemig de pemig! De invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands. Amsterdam: Uitgeverij Contact, 1999. ISBN 9025413757. 158 blz. NLG 17,90; BEF 360.

Kees van Kooten en Wim de Bie hebben in de 20ste eeuw meer aan de Nederlandse woordenschat toegevoegd dan wie ook. In totaal hebben zij de afgelopen decennia vijftig woorden, uitdrukkingen en soortnamen bedacht of verbreid. Ook Marten Toonder en Wim T. Schippers hebben relatief veel woorden en uitdrukkingen verzonnen, maar van Toonder worden er nog maar een stuk of tien gebruikt en van Schippers hooguit zes. Voor andere schrijvers, programmamakers, podiumkunstenaars, wetenschappers, journalisten en politici ligt dit aantal nog lager. Tot deze conclusie komt de journalist en taalhistoricus Ewoud Sanders in het zojuist verschenen boek Jemig de pemig! De invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands.

Op Internet en in de digitale bestanden van tientallen Nederlandse en Vlaamse kranten zocht hij ruim honderdtwintig woorden, uitdrukkingen en typetjes van Van Kooten en De Bie na. Van vijftig kon worden aangetoond dat ze tot de algemene taal zijn doorgedrongen. Oudere jongeren, doemdenken en regelneef zijn de afgelopen tien jaar het vaakst gebruikt. Ook vrije jongens is zeer algemeen. Die uitdrukking blijkt al uit de 19de eeuw te stammen, maar door Jacobse & Van Es is vrije jongens algemeen bekend geworden. Bovendien kreeg de aanduiding door de Haagse penoze-afsplitsingen van Van Kooten en De Bie een negatieve bijklank. Overigens leverden Jacobse & Van Es van alle typetjes de meeste woorden, uitdrukkingen en soortnamen op: twaalf in totaal. De Klisjeemannetjes staan met zes bijdragen op de tweede plaats; de overjarige hippie Koos Koets - een typetje van Kees van Kooten - met zes op de derde.

In taalkundig opzicht liggen de gouden jaren van Van Kooten en De Bie tussen 1977 en 1985. In die periode introduceerden of verbreidden zij maar liefst 35 blijvende woorden, uitdrukkingen en personages. De oudste, zo stoned als een garnaal, dateert van 1969; de jongste, krasse knarren, van 1993.

Verreweg de meeste taalvondsten van Van Kooten en De Bie zijn verbreid via de televisie. Volgens Sanders speelden ook de typetjes wat dit betreft een belangrijke rol. "Daardoor werden sommige woorden en uitdrukkingen vaak herhaald. Ook door hun feilloze gevoel voor de tijdgeest en hun vernieuwingsdrift konden zij zoveel invloed op onze taal uitoefenen. Bovendien werden zij lang op handen gedragen door journalisten, schrijvers, politici en wetenschappers - mensen die zelf ook taal produceren."

Van Kooten en De Bie hebben volgens Sanders ook een belangrijke rol gespeeld in de verbreiding van het plat-Haags. Vooral door Jacobse & Van Es wordt dit stadsdialect nu tot in de verste uithoeken van Nederland herkend. "Mogelijk heeft het werk van Van Kooten en De Bie zelfs de deuren van het cabaret opengezet voor allerlei stadstalen en dialecten, zoals het Rotterdams, het Utrechts en het Twents", schrijft hij.

Doordat het boek tot stand is gekomen met medewerking van Van Kooten en De Bie, bevat het veel tot nu toe onbekende details over de achtergrond van allerlei woorden, uitdrukkingen, typetjes en sketches.