Rec: 9906.09

Date: Sun, 06 Jun 1999 18:01:55 +0200
From: P.J. Verkruijsse <piet.verkruijsse@hum.uva.nl>
Subject: Rec: 9906.09: Recensie door Piet Verkruijsse van het Woordenboek der Zeeuwse dialecten op CD-Rom. Goes 1999.

Recensie

Woordenboek der Zeeuwse dialecten op CD-Rom. Samenstelling: De Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek. Cd-rom + beveiligingsdiskette. Goes: Boekhandel en uitgeverij De Koperen Tuin, [1999]. NLG 145,-; ISBN 90-72138-93-7.

Het heeft dan ook weinig zin in te gaan op de inhoud van het WZD; daartoe is ruimschoots de gelegenheid geweest, al heeft men die - voor zover mij bekend - niet ten volle benut. Na het voltooien van het WZD is er geen allesomvattende recensie verschenen waarin eens kritisch naar het geheel gekeken is. Dat het niet compleet is, is een open deur: de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek is via het tijdschrift Nehalennia nog steeds bezig materiaal te verzamelen voor een supplement en in de tussenliggende jaren zijn ook de zogenaamde thematische regioboeken verschenen waarin de nodige aanvullingen en verfijningen zijn te vinden. Kloppen echter alle verwijzingen in dit in afleveringen verschenen woordenboek? Is de spelling wel consequent gehanteerd? Dit soort vragen is bij mijn weten nooit gesteld, laat staan beantwoord. In ieder geval moeten degenen die het WZD gedigitaliseerd hebben het doen met het gedrukte eindresultaat uit 1964.

De recensent van nu kan zich volledig concentreren op de werking van de cd-rom, die draait onder Windows '95 en '98, echter niet dan nadat - na installatie van de benodigde bestanden op de harde schijf - een zogenaamde sleuteldiskette (een beveiligingsdiskette tegen onbevoegd kopiëren) in de A:-drive is gestopt. De bedieningshandleiding waarschuwt ervoor dat bij het installeren de mededeling 'Systeemfout. Windows kan niet lezen van station ...' kan verschijnen. Via annuleren komt men dan toch bij het cd-rom-station terecht. Het vervelende is, dat dat storende systeemfout-venstertje verschijnt telkens als men van het ene naar het andere bestand op de cd-rom gaat. Dat komt alleen voor op machines die de ZIP-drive als D:-station hebben; het handmatig verwisselen van de D:- en E:-drive voorkomt dit ongemak.

Wat bevat de cd-rom? Niet alleen het complete WZD, inclusief de originele inleiding, de 600 verduidelijkende tekeningen, de lijst oorspronkelijke medewerkers en de 15 klankkaarten die hier inderdaad klank-kaarten zijn geworden. De cd-rom biedt bovendien - en dat is zeer te prijzen - een Nederlandstalige ingang voor de niet-dialectsprekers, en achtergrondinformatie over Zeeuwse dialecten in het algemeen (uiteraard inclusief Goeree-Overflakkee), over de Vereeniging, over dialectschrijvers en een uitgebreide literatuurlijst van publicaties in en over dialect. Verder is een aantal verhalen opgenomen die verteld worden in evenzovele Zeeuwse dialecten en een 'Blik op Zeeland'. Die blik omvat informatie over vlag en wapen en een prachtig gezongen Zeeuws volkslied en verder een berg informatie - ontleend aan de Encyclopedie van Zeeland - over alle gewesten en gemeenten, aangevuld met oude prentbriefkaarten en recente foto's. Tenslotte is er nog een drukknop waaronder gegevens verscholen zitten over de totstandkoming van de cd-rom, de insprekers van het dialect en de sponsors.

Het is natuurlijk uitermate verdacht als een Zeeuw een Zeeuwse cd-rom gaat bespreken, vooral als hij ook nog figureert als scholier in de oorspronkelijke lijst van medewerkers, maar een afstand van veertig jaar moet garant staan voor de nodige objectiviteit. Gezwind dus op de knop Zeeuws Woordenboek geklikt, gewend als we intussen zijn aan het WNT en het MNW op cd-rom. Dan valt meteen op dat de Zeeuwen hier toch een kans hebben laten liggen. Het is namelijk alleen mogelijk om naar lemmata te zoeken, niet naar woorden die ook in de omschrijvingen, bijvoorbeeld in de voorbeeldzinnen, voorkomen. Zo treft men als voorbeeldzin aan in het lemma 'achter': "Ie kwam achter't zootje" (na de maaltijd). Dat 'zootje' is op geen enkele manier via de zoekmachine op te roepen, terwijl het toch als aanvullend voorbeeld bij de voorbeelden in het lemma 'zooe' zou kunnen dienen. Op het feit dat tekst van de cd-rom niet te kopiëren is naar een tekstverwerker heeft Ewoud Sanders in NRC/Handelsblad van 23 april 1999 al gewezen. Ik kan me voorstellen dat zowel het een als het ander een extra investering gevergd en het project enkele jaren vertraagd zou hebben, maar de meerwaarde voor de gebruiker is evident.

Een schitterende vondst is, dat ongeveer 3000 voorbeeldzinnen uit het gehele woordenboek ook verklankt worden door dialectsprekers. Deze zinnen zijn op het scherm blauw gekleurd en na aanklikken geven ze geluid. Het zou aardig zijn in een volgende druk van dit digitale woordenboek de mogelijkheid te scheppen om alle gesproken voorbeeldzinnen uit een bepaalde plaats via een zoeksysteem bij elkaar te brengen. Het is namelijk fascinerend om te letten op de verschillen tussen de gedrukte en de uitgesproken zin. De uitspraak bevat vaak nuances die in schrift verloren gaan. Als ik mijn dialectsprekers beluister die soms een woordje weglaten, er een tussen 'frommelen' of soms een 'n' toevoegen, denk ik meestal: ja, zo hoort het!

Overigens is het jammer dat er heel vaak iets fout gaat met het afspelen van de blauwe zinnetjes, zoals uit de volgende steekproef blijkt:

• achter: alleen de eerste van drie voorbeeldzinnen geeft geluid;
• achtermiddag: de zin wordt maar half uitgesproken;
• affère: hier is de verkeerde (de eerste i.p.v. de tweede) zin blauw gemaakt;
• afsteken (5): de uitspraak is niet conform de voorbeeldzin;
• al-aolan: geen geluid;
• alverre: hier is een stuk tekst weggevallen die wel wordt uitgesproken;
• a(l)zovarre as: gesproken zin klopt niet met wat er staat;
• ambras: de zin wordt niet in zijn geheel uitgesproken.

Mogen dit slordigheden zijn, te wijten aan de complexiteit van de software, andere slordigheden horen tot de categorie ordinaire tikfouten:

• 'uus: 'stil gieng lege' moet zoals in het gedrukte WZD staat 'stil gieng leve' zijn;
• d'uufkarre: dit woord is als 'uufksarre' in de trefwoordenlijst terechtgekomen;
• avvecêêrbezem: is als trefwoord weggevallen; de bijbehorende tekst zit onder het voorgaande trefwoord 'avè' .

Dat een cd-rom een ander medium is dan een boek valt in het bijzonder op wanneer men de heen-en-weer-verwijzingen (die op de cd-rom in rood zijn aangegeven) van het ene naar andere trefwoorden wil volgen. In een boek houd je even je vinger tussen de pagina's of leg je er een boekenleggertje in; op een cd flits je naar een ander trefwoord heel ergens anders in het alfabet en om dan weer terug te komen bij je uitgangstrefwoord (als je dat al onthouden hebt), dat valt niet mee. Dat niet alle synoniemen consequent naar elkaar verwijzen, kunnen de samenstellers van de cd-rom niet helpen. Vervelender wordt het als een klik op een in rood uitgevoerd verwijzingswoord je niet op de goede plek brengt. Zo kreeg ik bij het raadplegen van het trefwoord 'babbelaer' zin in de rode 'sukerspek', maar ik kwam terecht bij 'sokkelaer'. Toen ontdekte ik ook dat de trefwoordenlijst van de S warempel in tweeën gesplitst is tussen 'struve' en 'stug'. Als de sukerspek niet lukt, dan maar de verwijzing 'kokkiene' geprobeerd. Dat lukte, maar als je bij dat trefwoord terug wilt naar 'babba[sic]laer' kom je terecht bij 'babbe'. Een derde verwijzing bij babbelaer naar 'brokke' voert de gebruiker naar de verkeerde brokke (dat moet 'brok(ke)' zijn). Kortom: 'een brokke verkêêrd' zouden ze bij ons zeggen.

Is het voor een Zeeuw vaak al moeilijk om een trefwoord in het WZD te localiseren in verband met ingewikkelde spellingen, voor een niet-dialectspreker is het natuurlijk ondoenlijk om vanuit de standaardtaal een zoekterm te bedenken. Het is dan ook een uitstekend idee geweest om een woordenboek Nederlands-Zeeuws aan de cd-rom toe te voegen. Vanuit de Nederlandse trefwoordenlijst kan men een woord aanklikken, waarna in een venster daaronder achter dat woord de Zeeuwse equivalenten verschijnen. Wanneer men die weer aanklikt, verschijnt in het onderste venster de desbetreffende passage uit het WZD. Maar ook hier - het moet andermaal geconstateerd worden - werkt niet alles zoals het hoort:

• Aagtekerke: aanklikken werkt niet;
• aalbessenstruik: komt tweemaal voor; de tweede verwijzing voert ten onrechte naar 'aollebei(e)';
• aanbouw: werkt niet;
• aandrijfwerk molen: verwijst naar 'staek(e)' in plaats van naar 'staekiez(d)er';
• cyclamen: verwijst naar 'achterom' in plaats van naar 'achteromkieke(n)';
• doortrapt: is niet als afzonderlijk trefwoord opgenomen;
• curacaotje: verwijst naar 'sokkelaer' i.p.v. naar 'sukersausje';
• fabriek: verwijst naar 'koetere(n)' i.p.v. naar 'kot (3)';
• fokzeil met zeven banen: zevenkantje i.p.v. zevenklêêr;
• opening voor broekskoorden: klikt niet door;
• opening in blind: verwijst naar verkeerde 'maen(e)'.

De 'Blik op Zeeland' bevat een schat aan achtergrondinformatie over Zeeland en de regio's in het algemeen, over de diverse gemeenten, dorpen en steden. Het aanklikken van een gemeente op de kaart levert een scherm op met keuzeknoppen voor alle kernen die onder de desbetreffende gemeente vallen. Naast historische informatie zijn ook plaatjes opgenomen: één of meer oude ansichtkaarten en een paar recente foto's. Als één ding opvalt bij het doorbladeren van de foto's, dan is dat wel dat er ontzettend weinig mensen rondlopen in Zeeland. Zelfs de markt in Middelburg laat maar twee wandelaars zien. Als je op hen klikt, geven ze geen geluid; we zullen dus nooit weten of het dialectsprekers zijn.

Wat is de eindconclusie van deze consumententest? De kritische opmerkingen over de gesignaleerde slordigheden nemen niet weg dat we toch blij mogen zijn met het gedigitaliseerde WZD. Het biedt meer informatie dan de gedrukte versie. Met name de toevoeging van een Nederlands-Zeeuws woordenboek is handig; de toevoeging van geluid geeft de cd-rom een meerwaarde en de achtergrondinformatie over Zeeland is een aanwinst. Gaarne een tweede, gecorrigeerde persing op niet al te lange termijn!

P.J. Verkruijsse