|
Col: 0002.15
Date: Fri, 11 Feb 2000 12:31:48 +0100
From: Willem Kuiper <Willem.Kuiper@Hum.UvA.NL>
Subject: Col: 0002.15: Column Willem Kuiper, no. 48:
Een digitale
bibliotheek voor de geesteswetenschappen
Column Willem Kuiper, no. 48:
Een digitale bibliotheek voor de geesteswetenschappen
Vrijdag 21 januari jongstleden vond in de voormalige Overamstelse Coca
Cola-fabriek, waar nu het NIWI (Nederlands Instituut voor
Wetenschappelijke Informatiediensten) en het Meertens Instituut
(Onderzoek en documentatie van Nederlandse taal en cultuur) gehuisvest
zijn, een eendaagse werkconferentie 'Neerlandistiek en electronische
media' plaats. De dag was een kwetsbaar succes: De behoefte om samen te
werken werd door alle deelnemers diep gevoeld en hardop uitgesproken.
Alleen hoe? En wanneer gaat NWO de daad bij het woord voegen? De
uitgangspunten in de beleidsnota Een digitale bibliotheek voor de
geesteswetenschappen klinken veelbelovend, maar - zoals een
van de aanwezigen namens velen sprak: Graag ook wat kiloflorijnen! "Wat
coste Reynaerde scone tale?" (Vanden vos Reynaerde A 1075)
Voor mijzelf was deze dag een
doorbraak. Nadat ik verteld had over mijn recente ervaringen met het
digitaliseren van middeleeuwse handschriften, en welke grensverleggende
mogelijkheden dat bood, sprak ik de wens uit tot het formeren van een
digitale mobiele scan-eenheid. Een D-Team, dat met een KNAW-paspoort op
zak, deuren kan openen die voor individuele onderzoekers gesloten
blijven. Ik zie me nog staan voor de (gesloten) poort van Burg
Steinfurt, waar het unieke handschrift van Jacob van Maerlants
Historie van den Graal in privébezit bewaard wordt.
Tijdens de lunch werd ik door een vertegenwoordiger van het NIWI
gewezen op waartoe zij technisch in staat waren. Dat klonk
veelbelovend: Zij konden microfilms digitaliseren. Hadden ze speciale
apparatuur voor! Tijdens de borrel na afloop een afspraak gemaakt...
Zoals u weet, ben ik bezig met een digitale editie van de handschriften
van Jacob van Maerlant, te beginnen met het unieke Münchense
handschrift van zijn debuut Alexanders Geesten. Als basis
gebruik ik een microfilm. Op mijn PCHoofthuiskamertje staat een
microfilm reader/printer en daarmee kan ik A4-afdrukken van die film
maken. Die afdrukken zijn van een matige kwaliteit: wat zwart is komt
wel over, maar wat in het rood geschreven staat - de zogeheten
rubriek - valt grotendeels weg. Verre van ideaal dus, maar zoals
Lodewijc van Velthem al zei: "Daer 't glat es, moet men gliden, ende
some tijt met pinen staen" (Roman van Lanceloet, boek III, r.
1194-95)
Om nu te zeggen dat het scannen van
een microfilm een fluitje van een cent is, neen. Maar toen eenmaal de
juiste instelling gevonden was: als de brandweer!
Op het eerste gezicht waren de scans
niet of nauwelijks beter dan wat ik op mijn microfilm reader kan zien.
Dat kwam omdat de weergave (om de omvang van de scans en dus
schijfruimte te besparen) strikt zwart-wit was. Zijn digitale teksten
verhoudingsgewijs broodmager - een middeleeuwse uitdrukking om aan
te geven hoe iemand eruit ziet als hij een jaartje op water en brood
gezeten heeft - afbeeldingen kunnen snel uitdijen tot honderd Mb,
al naar gelang de kleurendiepte. Gelukkig was er een tussenweg:
grijstinten. Door die in de afbeelding te integreren werd de
leesbaarheid verveelvoudigd. Alle rubriek was nu moeiteloos leesbaar,
en de afbeelding kon nog enkele malen uitvergroot worden zonder
hinderlijk aan scherpte te verliezen. De omvang van de afbeelding bleef
desondanks beperkt tot bijna 1 Mb. Dat betekent dat op een standaard
data cd-rom 650 openingen, dat zijn 1300 pagina's, opgeslagen kunnen
worden.
Iets meer dan dertig jaar geleden - de inkt op de omslag waarin ik
de 'natte' fotokopie bewaar, is onleesbaar verbleekt - publiceerde
de inmiddels legendarische Jean Deschamps een overzicht van belangrijke
Middelnederlandse handschriften die met het oog op rampspoed als brand,
natuur- en oorlogsgeweld, op microfiches gereproduceerd werden. Die
microfilms zijn, zij het met de enige moeite, terug te vinden in een
kaartenbak in het magazijn van elke grote universiteitsbibliotheek.
Volgens mij gebeurt er (bijna) niets mee.
Een dezer weken hoop ik op het NIWI
een digitaliseringsproef op die microfiches te doen: het Brusselse
handschrift 15140 met daarin de oudste volledig bewaard gebleven
redactie van de Zuidmiddelnederlandse vertaling van de Legenda
Aurea. Ik ken dat handschrift uit 'eigen zien' en ben heel benieuwd
naar de kwaliteit van scans van die microfiches. Op basis van de
ervaringen opgedaan met de microfilm van Jacobs Alexanders
Geesten ben ik zeer optimistisch over het resultaat.
Zou het geen goed idee zijn als met
steun van NWO alle destijds gemaakte microfiches gedigitaliseerd en via
de DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren) beschikbaar
gesteld zouden worden? En zou het niet nóg mooier zijn als een
selectie daaruit het begin zou vormen van een Digitale Paleografische
Atlas van de Middelnederlandse Letterkunde? Een beeldbank van
Middelnederlandse handschriften die dateerbaar en lokaliseerbaar zijn.
In een resolutie die hoog genoeg is om ook afgedrukt dienst te kunnen
doen als materiaal voor een cursus paleografie.
Willem Kuiper
Literatuuropgave:
- J. Deschamps, 'Microreproductie van belangrijke Middelnederlandse
handschriften', in: Archief- en Bibliotheekwezen in België
39 (1968), p. 209-220.
- Erik Viskil, Een digitale bibliotheek voor de
geesteswetenschappen. Aanzet tot een programma voor investering in een
landelijke kennisinfrastructuur voor geesteswetenschappen en cultuur.
Beleidsnota informatie- en communicatietechnologie van het
gebiedsbestuur geesteswetenschappen van NWO. December 1999.
|
