Col: 0111.24

Date: Thu, 08 Nov 2001 12:03:16 +0100
From: P.A. Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0111.24: Linguïstisch Miniatuurtje LXXXI: Ik leg nog één keer uit wat ik bedoel

Linguïstisch Miniatuurtje LXXXI:
Ik leg nog één keer uit wat ik bedoel

Toen ik dat tentamen opstelde, herinnerde ik me wel het miniatuurtje dat ik in juli 1999 geschreven had over de zin "Er staat niet wat er staat" (http://www.neder-l.nl/bulletin/1999/07/990709.html) maar ik dacht dat de problematiek die ik daar oprakelde, in deze zin helemaal niet speelde. Ik had beter kunnen weten.

Wat is de woordsoort van wat in de constructie "uitleggen wat je vak inhoudt"? Mijn idee was: vragend voornaamwoord, want de constructie betreft een afhankelijke vraag, ruwweg te parafraseren als: "het antwoord geven op de vraag: wat houdt je vak in?". De andere mogelijkheid, betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent, zou moeten leiden tot een parafrase als "datgene uitleggen wat je vak inhoudt", en die kwam mij onwaarschijnlijk voor, dat wil zeggen: niet in overeenstemming met de betekenis van de oorspronkelijke zin.

Nou dacht ik hiermee een helder onderscheid te hebben, maar zo'n intuïtie is natuurlijk maar flinterdun. Vooral als je studenten, misschien ook wel uit andere oogmerken dan linguïstische integriteit, met stelligheid beweren dat die tweede parafrase helemaal niet zo gek is. Waarom zou je dat niet kunnen zeggen, "datgene uitleggen wat je vak inhoudt?" Tja, waarom niet?

Het helpt niet veel als je in zo'n geval probeert met nog grotere stelligheid te beweren dat die tweede parafrase écht veel slechter is dan de eerste, en dat de constructie aan alle kanten eruit ziet, aanvoelt, en zelfs ruikt als een afhankelijke vraag. Ten eerste kunnen je studenten tijdens het tentamen geen beroep doen op jouw taalkundige onderbuikgevoel, maar de didactische uitdaging bestaat ook niet zozeer in het uitoefenen van autoriteit, maar in het overtuigen met argumenten. Je moet je gelijk aantonen, niet door de strot duwen.

Het is nog niet eens zo moeilijk om aan te tonen dat de analyse van wat als vragend voornaamwoord een acceptabele benoeming is. De parafrase is daarvoor misschien nog wel het slechtste argument. Je kunt er ook op wijzen dat je gemakkelijk andere vraagzinnen kunt invullen op de plaats van de bijzin met wat: "uitleggen hoe het zit, waarom het zo zit, waar iets ligt".

Maar het kan nog sterker. Het Nederlands kent een soort "vraagwoordpolaire elementen", die indicatief zijn voor vraagwoorden: uitdrukkingen als "in vredesnaam", "nou eigenlijk", en het onbeklemtoonde "toch" kunnen alleen maar gebruikt worden bij een vraagwoord, en dus ook hier: "uitleggen wat je vak in vredesnaam inhoudt", of "uitleggen wat je vak toch inhoudt". Het toevoegen van vraagwoordpolaire elementen lijkt de betekenis van de zin niet noemenswaardig te beïnvloeden.

Misschien dat je met zo'n uitleg al wegkomt, in de zin dat je mensen ermee kunt overtuigen dat de vraagwoordlezing inderdaad het meest in overeenstemming is met de bedoeling van de zin. Moeilijker wordt het om aan te tonen dat de bijzin per se geen bijzin met ingesloten antecedent kan zijn. Want waarom zou dat niet kunnen? Je kunt toch best "iets" uitleggen, en dat "iets" omschrijven met "datgene wat je vak inhoudt"? Tot overmaat van ramp is een betrekkelijke bijzin met ingesloten antecedent heel wel mogelijk in die positie. Een duidelijk geval is de zin "Ik heb gedaan wat ik moest doen", die de vraagwoordlezing mist, maar die zin is uitstekend te transponeren naar het werkwoord uitleggen: "Ik heb uitgelegd wat ik moest uitleggen". Die zin is dan wel weer ambigu (met subtiel andere intonatie), omdat bij uitleggen opeens de vraagwoordlezing weer opduikt, maar de lezing met ingesloten antecedent is onloochenbaar. Toch houd ik de indruk dat in de zin "uitleggen wat je vak inhoudt" de lezing met ingesloten antecedent niet aanwezig is. Maar hoe dat te bewijzen?

Is bij dubbelzinnigheid de intonatie altijd een disambiguerende factor? In het geval van "Ik heb uitgelegd wat ik moest uitleggen" is de vraagwoordlezing verbonden aan de intonatie met klemtoon op uitleggen, terwijl de betrekkelijke lezing de klemtoon op moest vereist. In geval van "uitleggen wat je vak inhoudt" heb je wel twee mogelijke intonaties, maar die lijken niet verbonden met twee betekenissen. In beide intonaties dringt de vraagwoordlezing zich op, ondersteund door de mogelijkheid van vraagwoordpolaire elementen.

Kun je in geval van een betrekkelijke bijzin met ingesloten antecedent altijd een antecedent toevoegen? En zo ja, moet dat dan altijd "dat(gene)" zijn of moet "alles" ook in alle gevallen mogelijk zijn? Als dat laatste zo is, dan is de onmogelijkheid van "alles uitleggen wat je vak inhoudt" een mooi argument om die lezing uit te sluiten. Maar ik twijfel.

Maar hoe zit het eigenlijk met die bijzin, "wat je vak inhoudt"? Heeft die wel een definiete lezing? Zet hem eens bij werkwoorden die geen vraagwoordlezing accepteren: "bewonderen wat je vak inhoudt", "haten wat je vak inhoudt". Kan dat wel? Het lijkt er sterk op dat het werkwoord inhouden de gedachte aan een vraag noodzakelijk maakt. Hoe komt dat? Ik denk dat het object van inhouden geen universeel gequantificeerde woordgroep (alles of de) kan zijn, omdat de betekenis een noodzakelijke partitionering inhoudt. Die kun je bevragen, of expliciteren in een partitieve woordgroep ("van alles") of een opsomming ("Mijn vak houdt in: dit, dat en dit"). Aangezien de betrekkelijke bijzin met ingesloten antecedent alleen universeel gelezen kan worden, is dat een onmogelijke lezing bij dit werkwoord.

Peter-Arno Coppen