|
Col: 0112.13
Date: Sat, 01 Dec 2001 14:43:18 +0100
From: Marc van Oostendorp <marc.van.oostendorp@meertens.knaw.nl>
Subject: Col: 0112.13: Column Marc van Oostendorp: NederNed, no. 40:
Uit de diepten
NederNed, no. 40: Uit de diepten
Is het een boetpsalm? Een Trappenlied? Een Liedt int hooghe coor? Een
pelgrimslied? Een ghebedt, om vergiffenisse der sonden? Een liet
Hammaaloth (Kan ook mede gezongen worden op de wyse van Wilhelmus van
Nassouwe)? Alleen al over de aanduiding bovenaan psalm 130 zijn de
dichters en vertalers het nooit eens geworden. Dat kun je concluderen
uit De profundis, een onlangs verschenen verzameling van ruim
tweehonderdvijftig vertalingen en berijmingen van deze psalm in
varianten van het Nederlands uit alle eeuwen.
De definities van de begrippen 'vertaling' en 'Nederlands' zijn nogal
ruim genomen. Zo zijn ook allerlei bewerkingen en gedichten naar
aanleiding van psalm 130 opgenomen, en zelfs het begin van Gerard Reves
'Brief in de nacht geschreven' uit Nader tot U:
-
'In de stilte van de nacht. Uit de diepten. Nadat hij 9 dagen aan
één stuk gedronken had, maar je kon niets aan hem
zien. Een zang, terwijl hij naar de duisternis ging. Voor de
orkestmeester. Een nachtlied. Een lied van overgave, want op U
wacht ik, en op U alleen, o Eeuwige.'
Volgens de samenstellers is deze tekst op de psalm terug te voeren om
dat er vijf elementen zijn terug te vinden: (i) een zang, een lied,
(ii) uit de diepten, de nacht, (iii) overgave, (iv) wachten, (v)
gerichtheid op U, de Eeuwige. Maar als dat zo is, is het hele oeuvre
van Reve een lange vertaling van psalm 130. Ook zijn er versies
opgenomen die niet in het Nederlands zijn maar als basis van
Nederlandse vertalingen hebben gediend (uit de Septuagint, de Vulgaat,
Luther, en zo meer).
Door de verzameling van achteren naar voren door te lezen, zoals ik heb
gedaan, raak je in een soort roes. Dat almaar achter elkaar herhalen
van de roep naar God vanuit de diepten, maakt die roep almaar scheller
en machtelozer. Een antwoord is nog altijd niet gekomen. Bovendien
biedt het boek een prachtige staalkaart van taalvarianten zoals deze in
Nederland gesproken zijn of worden:
Van der diepheit riep ic toten here
(Het Psalter van Leningrad, 13e/14e
eeuw)
Uyt de diepten roepe ick tot u, o
HEERE
(Statenvertaling, 1636)
Waer sal ick t'henen wenden?
Ick ben gesoncken neer
Ten afgrond der ellenden:
Dies roep ick tot u, Heer.
(Jacob Westerbaen, 1655)
Uit diep' en duistre kolken
Schrei ik om troost tot God;
Tot God, die in de wolken
Getuig' is van mijn lot.
(Lucretia Wilhelmina van Merken,
1760)
Ta Dy, o God, ta Dy myn rop yn leed!
(Fries, Gerben Postma, 1906)
Uit de dieptes roep ek U aan, o Here!
(Afrikaans, Die Bybel, 1933)
Oet alerdaipste noden
roup ik Joe aan, o HEER
(Gronings, Grunneger Psaalms en
Gezangen, 1966)
Vanuut de diepten 'ae ik tot joe
gerope, O 'EERE
(Zuidbevelands, Kousemaker, 1981)
God nog aan toe, ik roep om jou!
(Wim Spekking, Psalmen voor de jeugd,
1991)
Ik valle smeakend dale. /Oet deepten
kleenkt mien klacht
um biej God hulp te halen, /
opkloaring in mien nacht.
(Twents, Gerrit Morsink, Twents
Psalmbook, 1993)
Na ini dipi plesi mi de krei na joe, mi
Masra!
(Surinaams, Njoe Testament nanga dem
Psalm)
Volgens de samenstellers zal het waarschijnlijk heel moeilijk zijn om
een soortgelijke verzameling te maken voor andere talen dan het
Nederlands. Ik wil dat graag geloven - nergens is het telkens opnieuw
en beter vertalen van de bijbel, en dan vooral de psalmen zo'n
volksbedrijf geworden als hier. Wil je een nieuw kerkgenootschap
oprichten: vertaal de psalmen. Wil je laten zien hoe taalvaardig je
bent: vertaal de psalmen. Wil je opkomen voor je streektaal: vertaal de
psalmen.
In Frankrijk, katholiek land, is bijvoorbeeld een veel geringere
belangstelling voor dit soort ondernemingen. Toch verscheen daar eerder
dit jaar een geheel nieuwe vertaling van de bijbel, met een eerste druk
van 100.000 exemplaren en heeft de vorm van een koffietafelboek.
Het aardige van deze vertaling is dat ze uitgaat van de gedachte dat de
bijbel niet één boek is, maar een verzameling boeken die
door zeer verschillende schrijvers in zeer verschillende perioden is
vertaald. Dat je zo'n bijbel dus ook niet door een persoon of door een
commissie moet laten vertalen (zoals vrijwel altijd gebeurt), maar dat
je elk afzonderlijk bijbelboek in handen van een vertaler moet geven
die er zijn eigen toon aan kan meegeven. Eigenlijk wordt elk boek in
handen gegeven aan een duo: een bijbelgeleerde en een schrijver of
dichter.
Het resultaat is een bijbel die heel prettig leest, een
ontdekkingstocht langs allerlei afgronden en uitzichten die je nog
helemaal niet kende. Er doen dan ook bekende schrijvers aan het project
mee als Jean Echenoz, Marie Borel, Florence Delay en
Frédéric Boyer. Hoewel, nu, ik moet eerlijk zeggen dat ik
van Boyer nog nooit gehoord had, maar hij was de hoofdredacteur van
deze bijbel en leverde onder andere de indrukwekkende vertaling van
Genesis. De vertaling van de psalmen is in handen van Olovier Cadiot en
Marc Sevin. Ik vind dit niet de mooiste psalmvertaling die ik ooit
gelezen heb, maar hij werpt toch ook weer een ander licht op de tekst:
Chant par degrés
De très profond
Yhwh
Je t'appelle
Het doet je verlangen naar een Nederlandse versie van dit project:
Harry Mulisch voor Genesis, J.J. Voskuil voor Deuteronomium, Jeroen
Brouwers voor het boek Job, Judith Herzberg voor het hooglied, Arnon
Grunberg voor het evangelie van Mattheus, Joost Zwagerman voor dat van
Marcus en Renate Dorrestein voor de brieven van Paulus. Van de levende
dichters zou Jan Kal dan de psalmen mogen doen:
Vanuit de diepten roep ik U, o Heer.
God, hoor mijn stem. Neig Uw
opmerkzaam oor:
geef aan mijn luide smekingen gehoor.
Als U de fouten, Heer, voor immermeer
blijft rekenen - God, wie heeft dan
verweer?
Marc van Oostendorp
Dirk Duijzer (red.) De profundis. Psalm 130 in de Nederlandse
taal. Zoetermeer, Mozaïek, 2001. ISBN 90-239-9053-6.
Frédéric Boyer et al. La bible. Nouvelle
traduction. Paris: Bayard/Montréal: Médiaspaul, 2001.
ISBN 2-227-35800-9. Meer informatie op http://www.biblebayard.com
|
