Samenvatting
De politieke theorie in Justus Lipsius' Politicorum sive civilis
doctrinae libri sex (1589), kortweg Politica, is een
beschrijving van en een pleidooi voor een vorstengezag dat een
onbelemmerd en realistisch gebruik van macht combineert met een
doordringende morele inspiratie, om zo de belangen van de onderdanen
veilig te kunnen stellen zonder enerzijds onthand te worden door
beperkingen gesteld door de wet of de godsdienst, of anderzijds te
vervallen in wetteloosheid en tirannie. De ratio en
iustitia van het gezag van een vorst zitten voor Lipsius
uitsluitend in de mate waarin het de belangen van de onderdanen
dient, dat wil zeggen in de feitelijke vrede, orde en
veiligheid die het brengt. Voor Lipsius vertegenwoordigen deze
belangen een hogere moraal in zichzelf, waarvoor specifieke
vereisten van rechtvaardigheid of moraal soms opzij gezet
moeten worden: misleiding en bedrog kunnen voor hem
instrumenten van goed bestuur zijn.
Het werk is aldus een poging om de verhouding tussen 'moraal' en
'realisme' (of Virtus en Prudentia) te
herdefiniëren. Lipsius levert kritiek op de traditionele
Christelijk-Ciceroniaanse politieke moraal, die hij als naïef
en ineffectief beschouwt. Zijn belangrijkste vernieuwing ligt in
zijn poging een moreel geïnspireerde raison
d'état te scheppen, oftewel in zijn poging om de
bovengenoemde posities, die in het toenmalige politieke en morele
debat zeer vaak als elkaar uitsluitende tegenpolen optreden, te
verenigen, en in hun combinatie dienstbaar te maken voor het
algemeen belang. Hij presenteert deze toepassing van raison
d'état als de enige manier om de vita civilis te
bereiken, daarmee aangevend dat naar zijn mening een morele
grootheid gelijkwaardig aan die van de Ciceroniaanse politieke
moraal bereikt kan (en moet) worden met behulp van raison
d'état-instrumenten. Het gebruik van raison
d'état-instrumenten is dus niet slechts een recht van de
vorst, of iets dat in de praktijk onvermijdelijk is, maar in
bepaalde gevallen zelfs een morele plicht van de vorst.
Het beeld van de vorst bij zijn onderdanen, zijn maiestas en
auctoritas, is hierdoor van cruciaal belang. Aangezien de
onderdanen weten dat raison d'état-handelwijzen door
de vorst worden toegepast, dienen zij een volledig vertrouwen te
hebben in zijn morele inspiratie en zijn prudentia (best
vertaald als staatsmanschap), en zich te onthouden van bemoeienis
met of verzet tegen zijn regering. Op deze manier wordt de
behoefte aan moreel aanvechtbare daden van de vorst
geminimaliseerd. Lipsius pleit voor onderschikking van de godsdienst
aan de politiek, om de politiek te bevrijden van eisen van de kant
van de godsdienst die de orde en de stabiliteit van het rijk kunnen
bedreigen. Lipsius' samenkoppeling van virtus en
prudentia moet door dit alles een nieuwe, zuiver seculiere
politieke moraal voortbrengen.
De Politica bestaat uit zes boeken, en kan worden
onderverdeeld in een moralistisch en een realistisch gedeelte. In de
eerste drie boeken verschaft Lipsius zichzelf een traditioneel
moreel ethos, dat hem een basis van geloofwaardigheid geeft van
waaruit hij in de laatste drie boeken die moraal kan gaan
herdefiniëren. In boek 1 en 2 bespreekt hij virtus in
het algemeen en de deugden van de vorst. De bespreking van
prudentia begint in boek 3; in dit boek bespreekt Lipsius de
raadgevers van de vorst en de juiste manier om hen te raadplegen.
Boek 4 is het belangrijkste boek van de Politica en bevat de
bespreking van prudentia civilis. De cruciale onderwerpen
komen hier aan de orde: religieuze politiek (Lipsius verdedigt
gedwongen eenheid van godsdienst terwille van de rust in de staat,
maar ook, althans in de eerste versie van de Politica,
vrijheid van geweten); het gebruik van macht; maiestas en
auctoritas en hun tegendelen, en de mogelijkheden en
onmogelijkheden van het gebruik van misleiding en bedrog door de
vorst. Boek 5 is een meer 'technisch' handboek over het opbouwen van
een leger. Boek 6 keert terug naar de politieke discussie en
bespreekt hoe een vorst moet omgaan met burgeroorlog of de dreiging
daarvan en een aantal daaraan verwante kwesties.
In Lipsius' opvatting was de oude Christelijk-Ciceroniaanse en
constitutionele politieke moraal (zoals die in zijn tijd ook in de
Nederlanden werd aangehangen en die de opstand tegen vorst en
regering mede had doen ontstaan) een bedreiging voor een effectief
bestuur, en Lipsius wilde deze bron van onvrede, verzet en chaos
wegnemen. In afwijking van de politieke discussies in de pamfletten
of de (weinige) andere politieke teksten uit de periode, gaat hij
niet in op de thema's vrijheid, het recht op verzet, constitutioneel
recht, of theocratisch bestuur. Hij plaatst zich hierdoor
opzettelijk buiten de contemporaine politieke discussie in de
Nederlanden: zijn doel was die discussie om te buigen in een
zoektocht naar een sterk centraal gezag dat in staat zou zijn orde
te brengen in de nieuw ontstane staat en veiligheid en stabiliteit
te garanderen. Deze roep om een effectief, overheersend centraal
gezag gebruikt ook ideeën geformuleerd door de
Politiques in Frankrijk, die de regering bevrijd wilden zien
van zijn verplichtingen aan de Kerk. Lipsius lijkt aldus een
monarchie te willen schetsen die, in tegenstelling tot de Franse
monarchie van zijn tijd, wel in staat zou zijn de
burgeroorlog te stoppen en de chaos in de staat te overwinnen.
Deze opvatting moet geplaatst worden tegen de achtergrond van de
bezwaren die toen vanuit Machiavellisch en Taciteïsch
gedachtengoed werden ingebracht tegen de heersende politieke moraal
als uitgedrukt in de vorstenspiegel-literatuur en de regels en
gewoonten van de constitutionele monarchieën. Net als de
geestverwanten van Machiavelli wijst Lipsius deze laatste politieke
moraal af, als zijnde naïef en ineffectief (en dus gevaarlijk)
temidden van de crises en de door hem acuut gevoelde chaos van de
periode. Tegelijkertijd keert Lipsius zich echter ook af van het
'sceptische' gebruik van Tacitus zoals te vinden bij de Franse en
Italiaanse Tacitisten van de periode. De politieke analyses van
Tacitus waren voor hem eerder aanzetten voor een uitweg uit de
getroebleerde omstandigheden dan voor een vergoelijking van
manipulatief en excessief machtsgebruik. Hij wees de a-morele kanten
van de Machiavellistische benadering van het regeren af, en in zijn
poging om een moreel gefundeerde raison d'état te
scheppen, moet Lipsius beschouwd worden als een genuanceerd
Machiavellist of een genuanceerd anti-Machiavellist.
Deze visie op de politiek, met zijn gebrek aan religieus
'commitment', zijn anti-Ciceronianisme, anti-constitutionalisme en
zijn voorzichtige verdediging van Machiavelli en raison
d'état-bestuur was in Lipsius' tijd echter nog zeer
controversieel, en kon niet vrij en openlijk verkondigd worden.
Lipsius had rekening te houden met ernstige bezwaren van de kant van
aanhangers van de constitutionele monarchie, Monarchomachen,
de opstandelingen in de Nederlanden, strenge Katholieken en strenge
Protestanten zowel als verdedigers van vrijheid van godsdienst; de
termen ratio status en arcana imperii worden dan ook
vermeden, hoewel Lipsius wel openlijk, doch voorzichtig, een lans
tracht te breken voor Machiavelli. Na de publicatie van De
Constantia in 1584 had hij al kennis gemaakt met de weerstand
die filosofische theorieën met implicaties op het morele en
religieuze vlak konden oproepen. Hij had voor de Politica dus
een effectieve retorische vorm nodig, wilde hij niet alleen
vermijden als Machiavellist en atheïst gebrandmerkt te worden,
maar bovendien zijn gehoor van zijn ideeën overtuigen.
De Politica vertoont een invloed van (Neo-)Stoïsch
gedachtengoed, en (Neo-)Stoïsche elementen kunnen worden
onderscheiden in Lipsius' opvatting van raison d'état,
maar het werk is niet overwegend Neostoïsch van aard in de zin
van de restauratie van de gedachtenwereld van de Romeinse Stoa. De
belangrijkste inspiratie voor de Politica komt van Tacitus en
de Machiavelli van Il Principe. Deze auteurs leverden Lipsius
de kern van zijn visie op macht en moraal, die verder werd aangevuld
door het opnemen dan wel weerspreken van ideeën afkomstig van
vooral Sallustius, Seneca, Guiccardini, Bodin en de
Christelijk-Ciceroniaanse moraal. Hoewel Lipsius in de tekst naar
Aristoteles verwijst als een belangrijke bron, spelen Aristoteles'
morele en politieke theorieën in feite geen vooraanstaande rol
in de Politica.
De Politica moest een breed en hoogopgeleid publiek bereiken.
Lipsius probeerde daarom het werk een literaire en inspirerende, en
misschien zelfs modieuze vorm te geven, die tevens de ontvangst van
zijn controversiële politieke theorie makkelijker zou moeten
maken. Hij beschrijft deze vorm zowel als Cento
('lappendeken') als als een zogenaamd gemeenplaatsenboek, de
systematische verzamelingen van citeerbare frasen en passages die
lezers in deze tijd vaak aanlegden bij hun lectuur van de
klassieken. Het onderwerp Monarchie is in de Politica op de
wijze van een gemeenplaatsenboek onderverdeeld in rubrieken, die elk
hun eigen hoofdstuk hebben gekregen. De kopjes van de hoofdstukken
kunnen gezien worden als de loci communes of rubrieken van
een gemeenplaatsenboek, waaronder de relevante citaten verzameld
zijn. De tekst in deze hoofdstukken is opgebouwd uit citaten,
sententiae, uit Latijnse, Griekse en (in mindere mate)
Patristische auteurs uit de Oudheid, die tot een geheel worden
gemaakt door verbindende zinnen en definities van Lipsius. Deze vorm
was bij uitstek geschikt voor een tractaat waarvan de hoofdlijnen
waren ontleend aan de 'sententious historian' Tacitus. In deze
discontinue schrijftrant zijn beknopte vorm en suggestieve
('onthullende') inhoud nauw aan elkaar verbonden aspecten van een en
dezelfde stijl, en deze combinatie was bij uitstek geschikt om
Lipsius' paradox van 'deugdzame misleiding' en manipulatie op de
lezer over te brengen.
Voor de lezer heeft de gemeenplaatsenboek-vorm twee belangrijke
effecten. Ten eerste de mogelijkheid om het werk op twee
verschillende manieren te lezen, namelijk ofwel als een verzameling
politieke maximen zonder overkoepelende auteursintentie, ofwel als
een politiek tractaat mèt een coherente argumentatie. Op deze
laatste manier gelezen stelt de Politica de lezer voor
problemen van interpretatie, want een gemeenplaatsenboek bevat
normaal gesproken geen auteursintentie.
Wanneer de Politica wordt gelezen als een tractaat met
auteursintentie (hetgeen naar de mening van de huidige bezorger de
belangrijkste leeswijze is), moet de lezer relatief -in vergelijking
met een gewoon tractaat- veel eigen interpretatie-werk doen om
Lipsius' betoog tot zich te nemen. De lezer moet bijvoorbeeld eigen
beslissingen nemen over welke aspecten en elementen uit de
oorspronkelijke contexten van de citaten hij in zijn lezing van de
Politica wil opnemen en welke niet. Als gevolg hiervan heeft
de lezer ook een relatief grote vrijheid van interpretatie, terwijl
de tekst, als werk van politieke theorie, een tractaat met een
begrensde en samenhangende auteursintentie blijft. Als
'pseudo'-gemeenplaatsenboek suggereert de tekst dus een grote
vrijheid van interpretatie, terwijl het werk in feite geen ware
(niet van tevoren uitgedachte) collectie sententiae is, maar
een verzameling citaten die zijn geselecteerd in overeenstemming met
de bedoelingen van de auteur, en gepresenteerd worden in een
volgorde die die bedoelingen dient.
Tevens geven de open ruimtes tussen de sententiae het werk
een zekere gelijkenis met een dialoog. Deze 'dialectische' kant van
de Politica verhoogt de suggestie van vrijheid van
interpretatie. De lezer kan zichzelf als het ware in gesprek voelen
met de grote geleerde Lipsius, en kan op simpele wijze zijn lezing
van het werk verrijken door uitbreidende of contrasterende elementen
uit de omgevingen van de citaten, of uit andere teksten, erbij te
halen, alsof hij in discussie was met een dialoogpartner. De
bronverwijzingen die Lipsius erbij geeft, stellen de lezer in staat
direct naar de oorspronkelijke contexten van de citaten terug te
gaan, hoewel blijkt dat Lipsius niet verwachtte dat zijn lezers dit
systematisch zouden doen. Door, in het voorwoord, de lezer uit te
nodigen materiaal uit eigen lezing toe te voegen impliceert Lipsius
ook dat de portée van zijn werk in overeenstemming is met de
hoofdlijnen van het politieke denken uit de Oudheid. Met deze
middelen zet Lipsius de arbeid die de lezer in het verleden zelf
heeft verricht bij het lezen van de klassieke literatuur, voor zijn
eigen betoog aan het werk.
Op deze wijze maakt de tekst de lezer medeverantwoordelijk voor zijn
conclusies. In de werkelijkheid is er immers maar een klein verschil
tussen "Ja, die passage ken ik" en "Ja, dat klopt". De vorm van het
werk is met andere woorden een poging om de lezer uit eigen
beweging de conclusies van de Politica te doen
onderschrijven, of op zijn minst serieus in overweging te laten
nemen. De Politica moet dus, als deze hypothese klopt, de
lezer laten concluderen dat Lipsius' raison
d'état-monarchie de beste staatsvorm is, terwijl deze
conclusie hem voorkomt als zijnde van hemzelf, in plaats van vooral
afkomstig van Lipsius. Op deze manier hoopte Lipsius bij te dragen
aan een positievere waardering van de toepassing van raison
d'état-overwegingen bij het regeren.
De spontane instemming was min of meer noodzakelijk voor het succes
van de door Lipsius gepropageerde staatsvorm, want zonder de
bereidheid van de onderdanen om zich zonder verzet aan het gezag van
de vorst te onderwerpen was dit succes niet mogelijk, en voor deze
bereidheid was het nodig dat de onderdanen overtuigd waren van de
noodzaak van het politieke systeem in kwestie. Om zijn politieke
theorie geaccepteerd te krijgen, past Lipsius op zijn gebied precies
het soort manipulatie toe die hij wil dat de vorst op het gebied van
regeren toepast: een zekere mate van misleiding met een hoger doel,
namelijk de instemming van de lezer, respectievelijk de onderdaan,
te krijgen met de voorgestelde politieke theorie, respectievelijk
het gevoerde bestuur. Deze overtuigingsstrategie verklaart de
complexe en ongewone vorm van het werk.
De Politica werd na verschijnen door velen geprezen, hoewel
tevens het controversiële potentieel ervan spoedig werd
bevestigd door de reacties van het Vaticaan, Dirck Volkertszoon
Coornhert en sommige van Lipsius' correspondenten. Het werk werd op
Sixtus V's Index van verboden boeken geplaatst, en Lipsius
vervaardigde in de jaren 1593-5 een nieuwe versie door een aantal
bezwaarlijke passages aan te passen. Zijn belangrijkste richtsnoer
bij deze aanpassing moet de Censura door Laelius Peregrinus,
consultor van de Sancta Congregatio Indicis (SCI) in
Rome zijn geweest, nu bewaard in de archieven in de Sant'Uffizio in
Rome, en een serie aanvullende opmerkingen door Roberto Bellarmino
en Francesco Benci, bewaard als onderdeel van Lipsius'
correspondentie. Bestudering van deze stukken laat zien dat Lipsius
zoveel mogelijk van de oorspronkelijke versie heeft proberen te
behouden. In reactie op aanwijzingen van de SCI paste hij zijn
principiële verdediging van vrijheid van geweten aan tot een
zeer terughoudende aanbeveling van gewetensdwang, maar alleen als
die echt uitvoerbaar is, maar handhaafde, in weerwil van de
instructies van de SCI, zijn verdediging van Machiavelli en
raison d'état, hoewel hij wel zijn meest expliciete
uitspraken in deze richting wat meer heeft gemaskeerd.
Wat betreft de vraag of Lipsius een politiek en religieus
opportunist was of een principiële irenist die boven de
conflicten en partijschappen uitsteeg, kan geconcludeerd worden dat
hij met zijn poging een bijdrage ten goede te leveren aan de door
hem als algemene crisistoestand gevoelde situatie beslist moed heeft
vertoond, maar dat hij anderzijds niet wilde dat deze poging hem
zijn eigen veiligheid, gemoedsrust of carrière zou kosten.
Het was zeker een daad van morele moed om in de gegeven
omstandigheden, en in weerwil van de instructies van het Vaticaan,
te trachten een lans te breken voor Machiavelli en het raison
d'état-denken, en zijn initiële verdediging van
vrijheid van geweten kwam voort uit hoge intellectuele principes.
Onder druk van het Vaticaan wisselde Lipsius deze laatste
verdediging echter in voor een theorie die veel meer in
overeenstemming was met het standpunt van het Vaticaan.
De geëxpurgeerde versie van de Politica, die vanaf 1596
werd gedrukt en de basis is van de huidige editie, kreeg de
goedkeuring van de Leuvense censor Cuykius, waarbij het Vaticaan
deze goedkeuring impliciet accepteerde door het werk niet op de
volgende uitgave van de Index te plaatsen. Wanneer men het
geheel overziet, kan het echter makkelijk verbazing wekken dat de
Politica inderdaad van de Index verdween; inderdaad
riep het werk nieuwe vragen op binnen de SCI in 1601 en 1611, en
verscheen het op de Spaanse Indices van 1612 en 1667.
Kardinaal Bellarmino verdedigde de Politica toen binnen de
SCI met kracht tegen een nieuwe, sterk afkeurende censura
door de consultor Petilius. Het 'proces' van de
Politica bij de SCI was aldus onsystematisch en inconsistent,
en werd ook beïnvloed door interne leerveschillen binnen de
kerk. De Politica is waarschijnlijk met deze kerkelijke
debatten verbonden via de omgeving van gematigd-Erasmiaanse
Jezuïeten waarin Lipsius zich in de jaren 1560 in Leuven
bewoog.
Summary in English
The political theory presented in Justus Lipsius' Politicorum
sive civilis doctrinae libri sex (1589) is a call for a monarch
who combines a realistic and unhampered use of power with a
pervasive moral inspiration, thus securing the interests of his
subjects (safety, peace, and order) without either being disarmed by
the demands of law or religion, or misguided by his own power into
becoming a tyrant. For Lipsius, the ratio and iustitia
of the prince's rule reside in the way it serves utility, i.e. the
interests of the subjects, understood as the actual peace,
order, safety and morality it brings. For him the interests of the
people as a whole present a higher moral cause in itself, for which
particular demands of justice or morality must sometimes be
set aside: fraud and deception may be part of good government.
The work thus constitutes an attempt to redefine the relationship in
politics between the two opposite poles of morality and realism (or
Virtus and Prudentia). Lipsius criticises the
traditional Christian-Ciceronian political morality as naive and
ineffective. His main innovation lies in the creation of a
morally guided reason of state, i.e. in the joining together
in the service of the common good of these until then mutually
exclusive positions in the moral and political debate. Lipsius
presents this application of reason of state as the only way to
achieve the vita civilis, thus indicating that a moral
greatness equal to that attained by old 'Ciceronian' approach to
government can, and must, be achieved with the help of reason of
state-instruments. Thus the application of reason of state is not
merely a 'right' of a prince, or something unavoidable in reality,
but in certain cases an actual moral duty.
Consequently the prince's public image, his maiestas and
auctoritas, is of pivotal importance to the community: being
aware that reason of state-instruments are being applied, the
subjects must still trust in their prince's virtuous inspiration and
his prudentia (best translated as statesmanship) and
refrain from interfering with or resisting the government: in this
way, the very need for less laudable measures is minimised.
Lipsius advocates the submission of religion to politics in order to
free politics from the demands of religion, which may threaten the
order and stability of the realm; his joining together of
Virtus and Prudentia must produce a new secular
morality of politics.
The Politica consists of six books, which can be subdivided
into a 'moral' and a 'realistic' half. In the first three books
Lipsius carves out for himself a traditional moral ethos which
provides him with a basis of acceptability and credibility from
which, in the last three books, he can proceed to reshape that
traditional morality. In books 1 and 2 he discusses virtue in
general and the virtues of the prince. The discussion of
Prudentia starts in book 3: in this book Lipsius discusses
the prince's counsellors and the right way to consult them. Book 4
is the most important part of the Politica, the discussion of
prudentia civilis. Crucial topics are discussed here:
religious policy (Lipsius advocates enforced unity of religion for
the sake of peace and order in the state, but also, at least in the
first version of the Politica, defends freedom of
conscience), potentia, maiestas and auctoritas
and their opposites, and the use of fraud and deceit by the prince.
Book 5 is a more technical 'handbook' on how to build up a standing
army, included to give substance to Lipsius' call for a standing
army. Book 6 returns to the more 'political' argument and discusses
the prince's actions when faced with a threat of civil war and some
related aspects.
In Lipsius' perception the Ciceronian constitutional morality
adhered to in the Netherlands (which had contributed to resistance
against the prince and government by the States) was a threat to
effective general government, and he wished to eliminate this source
of disagreement, resistance and disorder. The Leiden professor does
not address the topics of liberty, resistance and constitutional
law, or even theocratic rule, thus deliberately placing himself
apart from contemporary Dutch political debates: his aim was to
redirect the discussion towards a search for strong central rule
capable of organising the country and securing safety and stability.
Lipsius puts the emphasis on government rather than on liberty. This
call for effectively dominant central government also applies ideas
formulated by Politiques in France who wanted to free
politics from its obligations to religion. It seems that Lipsius
tries to sketch a monarchy which, unlike the French monarchy at the
time, would be capable of overcoming strife and disorder.
This theory must thus be set against the background of the
then-topical Machiavellian and Tacitist challenges to the prevailing
political morality as expressed in the mirrors-for-princes
literature and the rules and customs of the constitutional
monarchies. Lipsius dismisses the latter political mentality as
naive and ineffective (and therefore dangerous) among the dilemmas
and troubled circumstances of the period which he perceived as very
acute. At the same time, however, he turned away from the
'sceptical' use of Tacitus as found with the contemporary French and
Italian Tacitists: in Tacitus' works Lipsius perceived a guide
towards an escape from the chaos rather than an extenuation of
manipulative or excessive use of power by princes. He dismisses the
a-moral potential of the 'Machiavellian' approach to ruling: in his
attempt to formulate a morally founded reason of state, Lipsius
should be considered a moderate Machiavellian or a
moderate anti-Machiavellian.
However, at the time this vision of politics, with its religious
detachment, its anti-Ciceronianism, anti-constitutionalism and its
cautious defence of Machiavellian ideas and reason of state was
highly controversial, and could not be put forward candidly. Lipsius
had to count on objections from constitutional monarchists,
monarchomachs, the revolutionaries in the Netherlands, strict
Catholics as well as strict Calvinists and defenders of religious
freedom, and mentioning of the terms like arcana imperii and
ratio status is avoided (though Lipsius does cautiously try
to break a lance for Machiavelli). After the publication of De
Constantia in 1584, Lipsius had already experienced some of the
opposition philosophical theories bearing on moral issues might
provoke. Therefore Lipsius needed an effective rhetorical format if
he was to not only escape being stigmatised as a Machiavellian
atheist, but even to convince his audience of his ideas.
The Politica shows an influence of (Neo)stoic ideas, and
(Neo)stoic ideas can be recognised to play role in Lipsius
conception of reason of state, but the work is not predominantly
(Neo)stoic in nature in the sense of the restoration of the Roman
Stoa. It draws its main inspiration from Tacitus and the Machiavelli
of Il Principe: for Lipsius these authors were the central
axis of a vision of power and morality which was supplemented and
further differentiated through the respective endorsement or
dismissal of ideas from, most importantly, Sallust, Seneca,
Guiccardini, Bodin, and the Christian-Ciceronian complex. He is very
critical of some of Cicero's key doctrines. Though Lipsius points at
Aristotle as an important model, Aristotle's ethics and politics do
not in fact play a significant role in the work.
The Politica was meant to attract a large well-educated
reading public. Lipsius tried to give his work a literary and
stimulating, perhaps even fashionable format, which would also serve
as an instrument to facilitate the acceptance of his controversial
political theory. Lipsius describes the format both as a
Cento ("patchwork"), and as a so-called Commonplace-book (a
systematic collection of passages and quotations taken from personal
reading). After the manner of the commonplace-book, the subject of
monarchy is subdivided into topics, each of which has been given its
own chapter. The chapter headings, which define the topic of the
chapter, can be seen as the loci communes or heads of a
commonplace-book, under which the quotations to the topic are
brought together. The text in the chapters consists of quotations,
sententiae, from classical Latin and Greek and (a few)
patristic authors. Lipsius connects and makes these
sententiae into a whole by connecting phrases, sentences and
definitions. This format was especially suitable for a treatise
drawing extensively on the "sententious historian" Tacitus. In this
'discontinuous' mode of writing, short, pithy form and suggestive
("revealing") content are inseparable aspects of the same 'style',
and this combination was pre-eminently suitable to convey Lipsius'
paradox of 'virtuous deception' and manipulation to the reader.
For the reader, the commonplace-book format has two main effects:
first, it offers him the possibility to read the work in two
different ways: either as a collection of political maxims without
authorial intention, or as a political treatise containing a
coherent argument. When read in this way, the commonplace-book
format poses problems of interpretation, for a collection of
commonplaces does not normally contain an authorial intention.
When the Politica is read as a treatise with an authorial
intention (which, in the opinion of the present editor, is the main
way to read the work), the reader must do relatively much
interpretative work for himself, making, for example, his own
decisions as to which meanings from the original contexts of the
quotations he is supposed to include in his reading and which not.
As a result, the reader possesses a relatively great freedom of
interpretation. At the same time, however, the Politica, as a
work in political theory, does contain a coherent, limited argument.
As a 'pseudo'- commonplace book, the text suggests a great freedom
of interpretation, while in reality, the work is of course not a
true 'random' (unplanned) collection of citations, but a carefully
selected collection of those citations which fit in with the
purposes of the author, presented in an order which serves those
purposes.
Also, the open spaces between the sententiae in some ways
cause the work to resemble a dialogue. This 'dialectical' aspect of
the work contributes to a suggestion of freedom of interpretation
for the reader. The reader could feel himself to be in discussion
with the scholar Lipsius, and can easily supply and enrich his own
reading of the work by adducing notions from the original contexts
of the citations or other, similar or contrasting, citations, as if
he were responding to the argument of a dialogue-partner. The
source-references enable the reader to refer to the original
contexts --though it appears Lipsius did not expect his readers to
actually and systematically turn to the original contexts. By
inviting the reader to add material from his own reading in the
preliminary matter, Lipsius also implies that the political thought
of the Politica is representative of and in harmony with that
of the classics in general. Lipsius thus puts to work for his own
argument the work done in the past by the reader on reading the
classics by referring to their shared knowledge of classical
literature.
Thus, the text makes the reader share in the responsibility for its
conclusions: in reality there is only a small difference between
"Yes, I know that passage" and "Yes, that's correct". In other
words, the format of the Politica is an attempt to
make the audience of their own accord agree with, or
at least seriously consider, Lipsius' controversial doctrine of
government. The Politica, if this is true, should lead the
reader to conclude that reason of state-monarchy is the best form of
government, while this seems to be his own (and not in the first
place Lipsius') conclusion. Lipsius thus helped open the way for a
positive appreciation of reason of state as an 'instrument' of
government.
This 'spontaneous' assent was more or less necessary for the success
of the proposed form of government itself, for it requires the
willingness of the subjects to submit to the prince's authority
without opposition or resistance, and this requires their being
convinced of the necessity of the political system in question. In
order to have this theory of 'virtuous deception' accepted, Lipsius,
as prince of scholars, in his field applies precisely the kind of
manipulation he wants the prince to apply in the field of ruling: a
certain level of deception with a higher aim, i.e. to secure the
audience's/the subjects' assent with the political theory/the
policies in question. This persuasive strategy may explain the
choice for the complex and unusual format of the work.
The Politica was praised by many, although its controversial
nature was soon confirmed as well by the reactions from the Vatican,
Dirck Coornhert and some of Lipsius' correspondents. The work was
put on the Index Librorum Prohibitorum of Sixtus V of 1590,
and in 1593-5 Lipsius prepared a new edition by correcting
objectionable passages. The main directive for this correction must
have been a censura by Laelius Peregrinus, consultor
of the Sancta Congregatio Indicis (SCI) in Rome, and a set of
additional notes by Francesco Benci and Roberto Bellarmino. Study of
these documents shows that Lipsius tried to preserve as much of the
original text as possible. In reaction to the SCI's instructions, he
exchanged his principled defence of freedom of conscience for a
reluctant recommendation of constraint of consciences, but only if
actually feasible, and followed the SCI's instruction with
respect to a series of minor points, but in defiance of the SCI's
instructions, he in fact fully maintained his defence of Machiavelli
and Reason of State, though he somewhat more masked his most
explicit statements.
With respect to the question whether Lipsius was a spineless
sycophant in religious matters, or a high-principled irenecist
rising above the conflict, we conclude that he did show courage in
order to have an influence for the good on the general situation,
but did not want this to go at the expense of his own safety,
career, or peace of mind. It was an act of moral courage indeed,
given the mentality of the period, and in defiance of the Vatican's
demands, to try and break a lance for Machiavelli and
reason-of-state government, and the initial defence of the principle
of freedom of conscience departed from high intellectual principle;
however, under pressure of the same Vatican, he exchanged most of
the latter for a doctrine much more obedient to the Vatican's
wishes.
The expurgated version of the Politica, which was printed
from 1596 onwards and which formed the basis of the present edition,
obtained the approval of the Louvain censor Cuykius, while Rome
implicitly accepted this approval by not putting the work on the
Index again. On the whole, however, it may be found
surprising that the Politica indeed disappeared from the
Index, and the work indeed provoked new criticisms within the
SCI in 1601 and 1610-11, and appears on the Spanish indexes of 1612
and 1667. Cardinal Roberto Bellarmino fiercely defended the work
within the SCI against the new censura of the
consultor Petilius. Thus, the 'process' of the
Politica by the SCI was unsystematic and inconsistent, and
also reflects doctrinal differences within the Church. The
Politica is probably connected with these debates within the
Catholic Church through the humanist and moderately Erasmian Jesuit
circles in Louvain in which Lipsius moved in the
1560s.
