0205.15 Terug
Vooruit 0205.17

Rec: 0205.16

Date: Mon, 6 May 2002 00:26:41 +0200
From: P.J. Verkruijsse <piet.verkruijsse@hum.uva.nl>
Subject: Rec: 0205.16: Recensie door P.J. Verkruijsse van: M.E.M. Jungman, i.s.m. J.B. Voorbij. Repertorium van teksten in het handschrift-Van Hulthem (...) Cd-rom met een Inleiding. (Hilversum, 1999)

Recensie

M.E.M. Jungman, i.s.m. J.B. Voorbij. Repertorium van teksten in het handschrift-Van Hulthem (hs. Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België, 15.589-623). Cd-rom met een inleiding. Hilversum: Verloren, 1999. 96 blz. + cd-rom; ills.; ISBN boek 90-6550-084-7; ISBN cd-rom 90-6550-061-8; EUR 41,00.
Vertraagde recensies hebben het voordeel dat na enige tijd weer eens de aandacht gevestigd wordt op een belangrijke publicatie. Dit digitale repertorium op 'de Nachtwacht van de Middelnederlandse letteren' zoals het handschrift-Van Hulthem sinds 1987 ook wel aangeduid wordt, is het resultaat van een Van Hulthem research project dat het met minder financiële steun moest doen dan waarover de kunsthistorici met hun Rembrandt Research Project kunnen beschikken. Het topstuk van de KB Brussel uit de 14e eeuw oogt dan ook wat minder spectaculair dan een schilderij; het is geen prachtige perkamenten codex met schitterende illuminaties. Wel is dit papieren handschrift van 241 folia (482 pagina's) met zijn ruim 200 teksten de belangrijkste leverancier voor de Middelnederlandse literatuurgeschiedenis. Als we Van Hulthem niet hadden, waren meer dan honderd teksten volslagen onbekend gebleven omdat die niet (ook niet fragmentarisch) uit andere bronnen bekend zijn.

Aan een aantal teksten - bijvoorbeeld de abele spelen - is in het verleden veel aandacht besteed, maar de codex bevat een diversiteit aan genres (rijm-, proza- en liedteksten, samenspraken, gebeden) waarvoor de literatuur- en cultuurgeschiedenis pas sinds kort belangstelling aan de dag leggen. Aan een eventuele samenhang tussen de teksten in dit verzamelhandschrift is de wetenschap nog nauwelijks toegekomen: hoe zal deze codex in de tijd van ontstaan gefunctioneerd hebben en voor welk publiek? Om antwoorden op dit soort vragen te kunnen formuleren, is het natuurlijk noodzakelijk de gehele inhoud goed te ontsluiten om via indexen op onderwerp, thema, tekstsoort en vorm alle teksten te kunnen vergelijken. Door links te leggen met vergelijkbare tekstgetuigen in andere handschriften is het mogelijk de ontstaansgeschiedenis van afzonderlijke teksten te bestuderen, een noodzakelijke voorwaarde voor tekstkritiek bij het vervaardigen van edities. Van Van Hulthem is inmiddels een diplomatische editie beschikbaar, verzorgd door H. Brinkman en J. Schenkel (Hilversum: Verloren, 1999), en een facsimile-editie door R. Jansen-Sieben (Brussel: Centrum voor de Bibliografie van de Neerlandistiek, 1999).

Waarop wil de onderzoeker kunnen zoeken? Uiteraard moet er een totaaloverzicht zijn van alle aanwezige teksten (Jungman en Voorbij spreken liever van 'teksteenheden') zodat men door het hele handschrift heen kan bladeren. Klikken in het zoekvenster op 'Selecteer alle teksten' heeft het gewenste resultaat. Doorklikken per Van Hulthem-nummer biedt per tekst een groot aantal velden met de volgende informatie, die ik ontleen aan het hulpprogramma (ook vermeld in het boek op p. 80-81):

  • Nummer volgens het repertorium en plaats van de tekst [folium, kolom, regel] in het handschrift-Van Hulthem
  • Via een hyperlink toegang tot een of meer 'Foto's' van de betreffende tekst (voor zover beschikbaar)
  • Opschrift
  • Incipit [beginregels]
  • Explicit [slotregels]
  • Afrondingsformule
  • Weergave van de [inhoud van de] tekst
  • Persoons- en plaatsnamen in [de samenvattingen van de] teksten in het handschrift-Van Hulthem
  • Naam van de auteur. Onder het kopje 'Aanvullende informatie', verderop in de tekstbeschrijving, wordt vermeld op welke plaats in de (parallel)tekst de auteur wordt bekend gemaakt. Indien het auteurschap twijfelachtig is volgt op de naam een vraagteken. Bijkomende gegevens over de auteur zijn toegankelijk via een hyperlink naar 'Auteurs'.
  • Tekstsoort [er worden 87 soorten en subsoorten onderscheiden]
  • Vorm [proza, toneel enz.]
  • Lengte [aantal regels]
  • Codicologische en andere aanvullende informatie
  • Nommer(s) bij Petit
  • Verkorte bibliografische verwijzingen naar edities, met hyperlinks naar de volledige titelbeschrijvingen in de Bibliografie
  • Verkorte bibliografische verwijzingen naar secundaire literatuur, met hyperlinks naar de volledige titelbeschrijvingen in de Bibliografie
  • Verwijzingen naar handschriften (en enkele incunabelen en vroege drukken) met overeenkomstige teksten, met hyperlinks naar informatie over die handschriften
  • Verkorte bibliografische verwijzingen naar publicaties over handschriften met overeenkomstige teksten, met hyperlinks naar de volledige titelbeschrijvingen in de Bibliografie.
Het zoekvenster biedt vier tabbladen (Inhoud, Tekst, Bibliografie en Auteurs) die indexen bevatten op de informatie zoals die in de velden van de beschrijvingen van de teksten (zie hierboven) gegeven is. Met nadruk zij erop gewezen dat deze indexen dus geen indexen zijn op de teksten in de codex; die staan helaas nog niet op cd-rom. Wie bijvoorbeeld op zoek is naar Baldarijs en Rawast - namen die voorkomen in de abele spelen - zal die niet aantreffen in de index op namen omdat die plaatsnamen niet voorkomen in de weergave van de inhoud van de tekst.

Via het tabblad Inhoud zijn de volgende indexen bereikbaar:

  • Opschrift [KWIC-index beschikbaar]
  • Incipit, Explicit en Afrondingsformule [+ KWIC-index]
  • Weergave van de [inhoud van de] tekst [+ KWIC-index]
  • Persoons- en plaatsnamen [voor zover ze genoemd worden in de weergave van de inhoud van de tekst]
Het tabblad Tekst geeft de volgende mogelijkheden:
  • Tekstsoorten
  • Rijm en proza
  • Aanvullende informatie [+ KWIC-index]
  • Parallellen en varianten Datering handschriften
  • Voor welk jaar?
  • Na welk jaar?
Het tabblad Bibliografie geeft toegang tot indexen op:
  • Hulthem-nrs.
  • Nommers bij Petit [L.D. Petit. 'Bibliographie der Middelnederlandsche taal- en letterkunde'. Leiden 1888-1910. 2 dln.]
  • Edities
  • Secundaire literatuur
  • Publicaties over parallellen/varianten
De zoekmogelijkheden op Auteurs zijn:
  • Auteursnamen
  • Datering auteurs
  • Publicaties over auteurs
Keuze genoeg zou men denken. Niettemin is er ook nog een expertzoekmogelijkheid die 35 keuzes biedt om aan informatie te komen. Bovendien heeft een aantal indexen uit het normale zoekvenster een daaraan gekoppelde KWIC-index (KeyWord In Context) die het mogelijk maakt om op basis van de regel context een gerichtere keuze te maken als een trefwoord vaker voorkomt.

Het behoeft nauwelijks betoog dat in de door het Informatiekunde Instituut van de Universiteit Utrecht ontwikkelde software eveneens gebruik gemaakt kan worden van gecombineerd zoeken via de operatoren 'en', 'of' en 'zonder' en van getrunceerd zoeken. Zoekresultaten kunnen bewaard en geprint worden.

Bij 16 nommers zijn foto's opgenomen die bij aanklikken in een nieuw venster verschijnen. Door het venster met de muis op te rekken, kan men de desbetreffende pagina in zijn geheel vergroten. Het is echter ook mogelijk om in de foto met de muis een rechthoek te trekken om een detail uit te vergroten. Nergens wordt uitgelegd waarom juist deze pagina's als illustratie dienen; de gebruiker had natuurlijk graag meer, zo niet alles gewild.

Het is verbazingwekkend welk een vracht materiaal met betrekking tot Van Hulthem op deze cd-rom en in het bijbehorende boekwerk is bijeengebracht. In het boek staat een algemene inleiding, een codicologische beschrijving en een eerste analyse van de verzamelde gegevens op basis van wat het repertorium reeds tijdens de bewerking aan geheimen prijsgaf. Inventief stoeien met (combinaties van) indexen en met de diplomatische editie bij de hand kan onderzoekers wellicht op nog meer sporen zetten. De cd-rom geeft alle tekstedities van en secundaire literatuur over de teksten tot 1 augustus 1997, inclusief een flink aantal niet gepubliceerde doctoraalscripties en licentiaatsverhandelingen; de volledige titelbeschrijvingen zijn desgewenst in een apart venster op te roepen. Bij de meest bestudeerde onderdelen van Van Hulthem zijn de verwijzingen vaak talrijk. Zo worden bij het abele spel Esmoreit (Van Hulthem 169) bijvoorbeeld niet minder dan 42 edities, vertalingen en bewerkingen vermeld, en 160 verwijzingen naar secundaire literatuur, ook uit de periode die de BNTL nog niet beslaat.

Over het gebruiksgemak van de cd-rom valt niet te klagen. Die draait soepel op een IBM-pc met een 80386-processor (maar liever hoger), minimaal 8 Mb RAM en MS Windows 3.1 (maar liever hoger). De zoekresultaten komen in nieuwe vensters die zich weer gemakkelijk laten wegklikken.

De conclusie kan zijn, dat Jungman en Voorbij met hun repertorium een belangrijke basis gelegd hebben voor onderzoek aan het handschrift-Van Hulthem in de eerste plaats, maar ook voor onderzoek naar tekstgeschiedenissen van parallelteksten en dientengevolge de geschiedschrijving van de Middelnederlandse literatuur(geschiedenis) in het algemeen. De inrichting van het digitale repertorium is logisch en gebruiksvriendelijk. Kortom: het repertorium is bruikbaar voor eenieder die literatuur zoekt over teksten die in Van Hulthem staan en het kan dienen als uitvalsbasis voor universitaire werkgroepen of individuen die - gestimuleerd door de voorlopige bevindingen in het boek - verder onderzoek willen doen.

P.J. Verkruijsse

[Dit nummer]