Col: 0209.18

Date: Thu, 05 Sep 2002 16:05:39 +0200
From: P.A. Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0209.18: Linguïstisch Miniatuurtje LXXXVII: Soms je je erger dan je lief is

Linguïstisch Miniatuurtje LXXXVII:
Soms vergis je je erger dan je lief is

Vanmiddag, zo tegen het eind van de middag, kreeg ik een vraag op mijn bord van de taaladviesdienst van het genootschap Onze Taal: "Wij zitten hier met zijn allen te twijfelen over de zin ...en dan stuit je op meer beperkingen dan je lief is/zijn. Wat moet het zijn? Enkelvoud of meervoud? Wij denken allemaal enkelvoud, maar hoe zit de zin dan in elkaar?"

Met die intuïtie kan ik het wel eens zijn. Enkelvoud klinkt stukken beter. Maar is dat grammaticaal wel de juiste vorm? Die dan-zin, dat is immers een samentrekking die aansluit bij de vergrotende trap meer. De woordgroep meer beperkingen moet zijn parallel hebben in de samengetrokken constructie. Net zoals je bij Jan is slimmer dan Piet kunt aanvullen ...dan Piet slim is, moet je dus hier iets bijdenken als ...meer beperkingen dan [zoveel beperkingen] jou lief zijn, of, met quantitatief er: ...meer beperkingen dan er jou lief zijn. Dat zoveel beperkingen is het onderwerp van jou lief zijn, dus het gezegde moet meervoud zijn.

Waarom vindt iedereen dan toch het enkelvoud beter? Ik dacht: misschien ligt het aan de frequentie. Meer dan je lief is, dat is een vaste uitdrukking die vrijwel uitsluitend in het enkelvoud voorkomt (op het internet vind ik één meervoud tegen 1500 enkelvouden). De woordgroep dan je lief is is misschien wel een "chunk", een versteend brokje idioom. Daarom vult iedereen automatisch is aan achter dan je lief.

Ik kon het nog verder beargumenteren ook: vul maar eens een ander, soortgelijk predikaat in dan je lief zijn. Bijvoorbeeld je bekend zijn of je voorspeld zijn. Dan krijg je ...en dan stuit je op meer beperkingen dan je bekend zijn, of dan je voorspeld zijn. Geen sprake van is. Zie je wel: dat is bij je lief zijn is een frequentie-effect. Snel even mailen naar de taaladviesdienst, en dan op de fiets naar huis.

Al fietsend merk ik dat het hele zaakje me niet lekker zit. Wat een laf advies geef ik daar eigenlijk. Waarom wordt die zin niet beter met zijn als ik zo goed meen te weten hoe hij in elkaar zit? Waarom kan ik mij als taalkundige niet onttrekken aan dat zogenaamde frequentie-effect? Wat is dat eigenlijk voor een fenomeen, een frequentie-effect? Nee, hoe langer ik fiets, hoe meer ik aan mijn taalkundige water voel dat mijn analyse niet klopt.

Nog voor ik thuis ben, valt de kinderlijk eenvoudige oplossing mij in: die samentrekking kan ook een niveau dieper zitten! Neem een zin als Dit is simpeler dan je denkt. Dat is geen samentrekking van Dit is simpeler dan je simpel denkt, maar van Dit is simpeler dan je denkt dat het simpel is. Die vergrotende trap heeft geen parallel in de dan-zin, maar in een dat-zin die in de dan-zin ingebed zit. In dit voorbeeld is dat de enig mogelijke analyse, omdat denken een zin als lijdend voorwerp moet hebben. Maar dat kan bij je lief zijn natuurlijk ook heel goed.

Hoe zit ons voorbeeld dan in elkaar? Dat is toch een slagje ingewikkelder. Ik begin met een eenvoudiger variant: ...en dan vind je meer beperkingen dan je lief is. Dat is samengetrokken uit ...en dan vind je meer beperkingen dan je lief is dat je [zoveel beperkingen] vindt. Die dat-zin is het onderwerp van je lief zijn, dus staat het predikaat in het enkelvoud.

In het oorspronkelijke voorbeeld zit er nog een klein addertje onder het gras. Die moet namelijk samengetrokken zijn uit ...en dan stuit je op meer beperkingen dan je lief is dat je op zoveel beperkingen stuit. Daar is iets mis mee. De parallel voor de vergrotende trap zit namelijk ingebed in een woordgroep met op. En dat mag eigenlijk niet. Dat kun je mooi zien als je een niet-samengetrokken parafrase maakt. Bij de eerste zin krijg je dan ...en dan vind je meer beperkingen dan je lief is dat je er vindt. Prima. Maar de tweede wordt ...en dan stuit je op meer beperkingen dan je lief is dat je er op stuit. Fout. Dat er is het quantitatieve er, en het hoort bij het weggelaten telwoord dat de parallel voor meer is. Dat weggelaten telwoord zit in de eerste zin in het lijdend voorwerp, en in de tweede zin in het voorzetselvoorwerp: dat je er [op zoveel] stuit. En dat laatste is niet zo gelukkig. Ik vind er drie is prima, Ik stuit er op drie is op z'n minst ongelukkig.

Dat in een dan-constructie de parallel met de vergrotende trap gevoelig is voor domeinbeperkingen (inbedding in voorzetselgroepen bijvoorbeeld) is geen nieuwe of opzienbarende bewering. Alhoewel mij niet meteen te binnen wil schieten wie, moet iemand dat al wel eens geconstateerd hebben. Je kunt het ook zonder die extra inbedding in een dat-zin wel zien. Bijvoorbeeld in Hij had meer bezwaren dan ik op gerekend had. Ook niet zo'n gelukkige zin. Omdat in de oorspronkelijke zin het hele predikaat inclusief voorzetsel is samengetrokken, valt het daar niet zo erg op.

In het gewraakte voorbeeld spanden er dus twee factoren samen om mij op het verkeerde been te zetten: ten eerste zou het predikaat je lief zijn best een niet-sententieel, meervoudig onderwerp kunnen hebben (twee dingen zijn mij lief). En ten tweede levert de goede analyse een minder gelukkige zin op. Of misschien drie factoren: mijn taalkundige spieren waren koud, die moesten even warmgefietst worden.

Ik zit het nou wel goed te praten dat ik de correcte analyse niet meteen zag, en dat ik daarom dacht dat zijn grammaticaal juister was. Maar dat frequentie-effect, dat had ik toch beter moeten weten: een statistische verklaring is nooit een verklaring. Het is alleen de constatering dat je geen verklaring hebt.

Peter-Arno Coppen