Col: 0209.36

Date: Thu, 29 Aug 2002 23:01:17 +0200
From: Willem Kuiper <wkuiper@xs4all.nl>
Subject: Col: 0209.36: Column Willem Kuiper, no. 59: Boulogne-sur-Mer

Column Willem Kuiper, no. 59: Boulogne-sur-Mer

[Plaatje 1: Manet: De pier van Boulogne-sur-Mer
Beeldrecht: Van Gogh Museum, Amsterdam.]

"Op het schilderij zijn de pieren bij Boulogne-sur-Mer weergegeven, een destijds zeer populaire badplaats nabij Calais. De voorovergebogen toeschouwers op de voorgrond bewonderen een afgemeerd pleziervaartuig dat zich tussen de twee pieren in bevindt. Het onderwerp was niet nieuw, maar Manet behandelde het op een volstrekt afwijkende wijze. Hij plaatste de pieren dwars over het doek, en deze verrassende oplossing was zonder twijfel ontleend aan de toen zojuist ontdekte Japanse prentkunst, waarin horizontale composities vaker voorkwamen. De kracht van de voorstelling schuilt voornamelijk in de brutale compositie, maar ook allerlei details in de uitvoering zijn een lust voor het oog. Het noordelijke oceaanwater werd fraai getroffen met het zo kenmerkende groenblauw van de kunstenaar, en de voorovergebogen figuren in het midden zijn met enkele vloeiende penseelstreken trefzeker weergegeven. Het schilderij is zowel gedetailleerd als schetsmatig, en het spel van horizontale, verticale en diagonale lijnen is bijzonder geraffineerd. De behandeling is haast die van een abstract kunstenaar, en de betekenis van het schilderij gaat hierin schuil. De rol van de kunstenaar als voorloper van het modernisme kan er uitstekend mee worden gedemonstreerd. Het schilderij dateert uit 1868, toen Manet met zijn Salonstukken als Het balkon en Portret van Emile Zola (beide Parijs, Musée d'Orsay), en Het onbijt (München, Neue Pinakothek) blijk gaf niets van zijn vernieuwingsdrang te hebben verloren. Net als deze stukken is De pier van Boulogne-sur-Mer een in het atelier samengesteld werk. De kunstenaar concipieerde de voorstelling aan de hand van tekeningen die hij in de zomer van 1868 in Boulogne had gemaakt. De pier op de voorgrond en sommige figuren zijn letterlijk overgenomen van tekeningen uit zijn toenmalige schetsboek, die thans in het Parijse Musée du Louvre worden bewaard. De pier van Boulogne-sur-Mer is afkomstig uit een particuliere collectie en werd voor het laatst getoond op de grote overzichtstentoonstelling van de kunstenaar in het Grand Palais te Parijs in 1983. Het museum verwierf het doek via de kunsthandel Giraud-Pissarro-Segalot (New York - Parijs). De aanwinst zal van 1 tot en met 31 augustus 2002 worden gepresenteerd in het prentenkabinet van de tentoonstellingsvleugel samen met een selectie relevante documenten en kunstwerken. Hierna wordt het schilderij schoongemaakt, waarbij de vergeelde vernislaag zal worden verwijderd."
[Bron: Van Gogh Museum, Amsterdam]

Op de site van het Van Gogh Museum staat ter verduidelijking een plattegrond van de havenstad, gemaakt in 1844:

[Plaatje 2: Plattegrond van Boulogne-sur-Mer (1844)]

Wat een pier is, veronderstelde een van de Radio 1-presentatoren, is bekend, maar waar ligt Boulogne-sur-Mer? Om ons luisteraars de gang naar de Bos Atlas te besparen werd ons meegedeeld dat het ging om een kustplaatsje in de buurt van Calais. Zoals het uitgesproken werd, klonk het niet alsof het van papier werd voorgelezen. Ik vermoed dat de presentator veel meer van de wereld gezien heeft dan ik, en ooit in beide havenstadjes geweest is. Calais is volgens de encyclopedie inderdaad anderhalf keer zo groot als Boulogne-sur-Mer, en dat zou zijn ijkpunt kunnen verklaren.
     Voor een mediëvist is deze vergelijking absurd. Stel dat je een Fransoos wilt uitleggen waar Amsterdam ligt, en je zegt: dat is een havenstadje in de buurt van Volendam...

Boulogne-sur-Mer is een haven met een verleden dat teruggaat tot vóór het begin van onze jaartelling. Op de 26ste augustus van het jaar 55 v.C. stak Julius Caesar met twee legioenen (ca. 10.000 man) vanuit Boulogne-sur-Mer de Oceanus Britannicus over en voer in noordelijke richting voorbij de krijtrotsen van Dover, totdat hij in de buurt van Deal (Kent) een strand vond, waar hij zijn troepen kon ontschepen. Een eerste confrontatie met de Britones - die als ultiem wapen een strijdwagen bezaten, wat onze Gaius ongetwijfeld moet hebben doen terugdenken aan zijn schooljaren en de Trojaanse Oorlog; maar stamden de Britten niet van de Trojanen af!? - liep goed voor hem af: er werd een wapenstilstand gesloten en er werden gijzelaars overgedragen.
     Vier dagen later zouden 500 cavalaristen de oversteek maken, wier taak het zou zijn het land te verkennen - het kunnen spelen van Sid Meier's Civilization zou een verplicht onderdeel van de brede BAMA-propedeuse moeten uitmaken. Maar door een storm overvallen werden zij gedwongen terug te varen naar Portus Itius, zoals Boulogne-sur-Mer toen heette. Gelet op een tweede Romeinse haven, iets noordelijker gelegen, Portus Ulterior genaamd - letterlijk: de verderop gelegen haven - nu Ambleteuse geheten, zal Portus Itius wel zoveel betekenen als: de dichterbij gelegen haven.
     Caesars schepen die te Deal op het strand getrokken waren, werden door diezelfde storm van hun ankers geslagen en zwaar beschadigd. Terwijl de ene helft van het leger het kamp beschermde, ging de andere helft op eten uit, en onderwijl werden met man en macht die schepen opgekalefaterd die de minste averij hadden opgelopen. Zo kwam Caesar met de schrik vrij, maar afgeschrokken was hij allerminst!
     Het jaar daarop maakte Caesar in de nacht van de 6e juli met 800 schepen, waarin 5 legioenen en 2000 cavaleristen opnieuw de overtocht. De aanblik van die armada moet voor de Britten een preview geweest zijn van de fameuze scène uit The Longest Day. Ondanks zijn overweldigende overmacht vond hij de weergoden wederom tegen zich: een storm richtte een ravage aan onder het door (haven)pieren onbeschermde strand van Deal, waarop besloten werd de verovering van Britannia een tijdje uit te stellen. Was Caesar even verder doorgevaren dan had hij veilig kunnen aanleggen in de Thames-monding...

Het middeleeuwse Boulogne-sur-Mer lag in het graafschap Wijnen (Guines), dat weer deel uitmaakte van het graafschap Vlaanderen. Naburige plaatsnamen als Audinghen, Bazinghen, Hardinghen, Ruminghem, Ste.-Marie-Kerque, Nortkerque, Zutkerque, Dunkerque en Hazebrouck zijn stille getuigen van een Vlaamse oorsprong:

[Plaatje 3: de regio rond Boulogne-sur-Mer
Bron: Encarta World Atlas]

In de Middelnederlandse letterkunde is Boulogne-sur-Mer een goede bekende, zij het onder meer dan een naam: Bolonnois op zijn Frans - wat kan contamineren met Blois aan de Loire - en Bo(e)nen als de vermiddelnederlandsing van het Latijnse Bononia. Destijds heeft een of andere sentimentele Romein - naar ik vermoed afkomstig uit Bononia in Italië - de stad rond Portus Itius Bononia gedoopt, en in het Italiaans is dat Bologna geworden en in het Frans Boulogne. Het Middelnederlandse equivalent van Bononia luidt Bo(e)nen.
     Boenen was gedurende de Middeleeuwen het Rotterdam van het Noordwesten van Frankrijk, en de vaderstad van Eustaes van Boenen, echtgenoot van Ida van Neder-Lotharingen, vader van de koning der kruisvaarders, Godfried van Bouillon, gest. 1100, en diens broer Boudewijn, die Godfried opvolgde als koning van Jeruzalem.

Hoewel Boulogne volgens de mij ter beschikking staande naslagwerken nog altijd de belangrijkste regionale vissershaven is, haar reputatie is niet meer wat het geweest is: "een kustplaatsje in de buurt van Calais."

Gelukkig heeft Edouard Manet er zijn ezel opgezet en zowel de pier als de zee vereeuwigd. Het zeegezicht dateert van een paar jaar eerder, 1864-1865:

[Plaatje 4: Manet: Vertrek uit Boulogne-sur-Mer
Beeldrecht: Art Institute of Chigago]

Tot slot een ansichtkaart van de pier en het strand, zoals het er in 1900 uitzag:

[Plaatje 5a en 5b: Pieren en strand van Boulogne-sur-Mer omstreeks 1900]

Met dank aan het Van Gogh Museum te Amsterdam, dat mij toegang gaf tot hun beeldbank.

Geraadpleegde sites (selectie):
http://www.vangoghmuseum.nl/bis/top-1-1.html
http://www.artcyclopedia.com/artists/manet_edouard.html
http://www.athenapub.com/caesar1.htm
http://marikavel.net/lieux-boulogne.htm