|
Col: 0304.33
Date: Thu, 24 Apr 2003 15:02:07 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0304.33: Linguïstisch Miniatuurtje XCII: Vers geschreven
Linguïstisch Miniatuurtje XCII:
Vers geschreven
Uit de gezondheidszorg is bekend dat weinig zo gevaarlijk is als een
beetje kennis. Zolang mensen van niets weten kunnen ze nog terugvallen
op natuurlijke neigingen, maar met een klein beetje kennis beginnen ze
onmiddellijk, en op de meest verkeerde momenten, aan allerlei
onduidelijke poedertjes en pillen, die vaak meer schade veroorzaken dan
de oorspronkelijke kwaal. Dat dit voor de meeste andere
wetenschapsgebieden precies zo geldt, valt meestal niet zo gauw op: een
tekortschietende psychologische of wiskundige kennis is doorgaans niet
dodelijk. Maar ook daar leidt hapsnapkennis tot grotere onzin dan geen
kennis.
Dat hoorde ik afgelopen vrijdag op een aardige manier
geïllustreerd in het nieuwe consumentenprogramma Keuringsdienst
van Waarde, waarin de betekenis van het woordje vers
centraal stond. Mooie uitzending, waarbij zelfs Van-Daleredacteur Ton
den Boon geïnterviewd werd, die trouwhartig probeerde uit te
leggen dat het woord vers inmiddels tientallen betekenissen
heeft, en dat er veel samenstellingen zijn met vers als tweede
lid (kakelvers, kersvers, dagvers, enzovoorts).
In dat programma werd een van de journalisten getroffen door een
zinsnede op een pot geklopte slagroom: vers geklopt. "Vers
geklopt?" vroeg hij zich af, "Wat betekent dat eigenlijk? Kun je dan
ook niet vers kloppen soms?" Een telefoontje naar de
klantenservice van de zuivelproducent leverde niets dan
spraakverwarring op, dus werd de fabriek zelf bezocht.
Ook in de fabriek ontspon zich een stroeve discussie over dat vers
geklopt. Blijkbaar had de journalist er langer over nagedacht, want
nu opperde hij dat er misschien een extra 'e' achter vers moest
staan, en zelfs een komma, zodat je verse, geklopte slagroom zou
krijgen. Was dat soms de bedoeling van de fabrikant? Dat zou in elk
geval "grammaticaal correcter" zijn.
Ook de voorlichtster van de fabriek kwam er niet goed uit. Ze gaf de
misser een beetje lacherig toe, misschien geïmponeerd door het
woord grammaticaal (dat vrees ik), of onder het motto "de klant
is koning", maar ze wist in elk geval niet helder uit te leggen wat er
bedoeld werd met vers geklopt.
Zo zie je waar een beperkte grammaticale kennis toe kan leiden: in het
beste geval miscommunicatie, en in het ergste geval "herstel" van een
"grammaticale fout" in iets wat grotere onzin is dan het gewraakte
origineel. De overeenkomst met de gezondheidszorg is treffend.
Als taalkundige kun je precies reconstrueren wat er in het hoofd van de
journalist om moet zijn gegaan. Ook doorzie je dan in wat voor opzicht
zijn grammaticale opleiding tekort is geschoten. Het nut van
grammaticaonderwijs mag dan allerwegen betwijfeld worden, hier hebben
we nou eens een casus waar een pijnlijke discussie voorkomen had kunnen
worden.
Wat is hier precies gebeurd? De journalist, werkend aan een programma
over het begrip vers, en de schaamteloze manier waarop
leveranciers en winkeliers het woord als reclamemiddel toepassen (vis
van enkele weken oud die vers wordt genoemd), stuit op het
product geklopte slagroom, dat in dit verband relevant lijkt. Immers,
melk haal je uit de koe, je schept er de room af en die klop je. Dat is
vers. Als je dat eindproduct gaat verpakken, eerst naar groothandel en
dan naar de winkelier vervoeren en dan pas verkopen, kan dat product
niet meer vers zijn. En wat staat er op de verpakking? Vers geklopte
slagroom!
Nu vermoed ik dat de journalist, op dit punt aangeland, zich enigszins
ongemakkelijk is gaan voelen. Vers geklopte, dat betekent toch
niet hetzelfde als verse? Wat doet dat geklopte daarbij?
Die slagroom is geklopt, maar is hij ook vers? Het lijkt wel
(grammaticaal inzicht) alsof vers iets zegt van geklopte.
Maar dan krijg je vers kloppen. Wat is dat, "vers kloppen"? "Op
verse wijze kloppen"? Hoe doe je dat dan?
In het tweede deel van de reportage is dit inzicht gerijpt tot de
volgende redenering: het woordje vers hoort grammaticaal
(vanwege het ontbreken van de verbuiging) bij geklopte. Maar dat
levert semantische onzin op. Blijkbaar is het de bedoeling van de
fabrikant om aan te geven dat de slagroom vers én geklopt is.
Maar dan moet het verse, geklopte slagroom zijn.
Waar is het grammaticaonderwijs nu tekortgeschoten? Als een
werkwoordelijke constructie als voorbepaling bij een zelfstandig
naamwoord wordt gebruikt, kunnen vrijwel alle bijbehorende zinsdelen
meegenomen worden: het meewerkend voorwerp (de mij toevertrouwde
documenten), voorzetselvoorwerpen (de op het doel gerichte
schoten), richtingsbepalingen (de naar de afgrond leidende
weg), maar ook bepalingen van gesteldheid (de stijf geklopte
slagroom, de levend begraven slachtoffers).
De traditionele grammatica maakt geen echt onderscheid tussen deze
zinsdelen wanneer ze in zo'n bijvoeglijke bepaling terechtkomen. Ze
worden allemaal op één hoop geveegd met de bepalingen bij
het werkwoord (de luid gezongen liederen), de "echte" adverbiale
bepalingen. Voor de traditionele grammatica zijn het allemaal
interne bijwoordelijke bepalingen, die zich kenmerken door het
ontbreken van verbuiging.
Het is evident dat dit grammaticale inzicht de hele spraakverwarring
voorkomen zou hebben. Vers in vers geklopte slagroom is
eigenlijk een bepaling van gesteldheid (een "predikatieve toevoeging")
die verbonden is met het object van kloppen, de slagroom. Die
wordt geklopt terwijl hij vers is, of als hij nog vers
is, Dat komt overeen met het gebruik van levend in levend
begraven, en het verschilt maar een beetje van stijf geklopte
slagroom, waar stijf het andere type bepaling van
gesteldheid is: de resultatieve werkwoordbepaling, die aangeeft dat de
slagroom stijf wordt als resultaat van het kloppen.
Misschien dat de journalist zich nog op het verkeerde been heeft laten
zetten door de titel van een satirisch programma Live opgenomen,
die een contradictie lijkt. Maar dat ligt eerder aan het feit dat de
betekenis "opgenomen terwijl het live was" op zijn best tautologisch
is, terwijl bovendien het woord live zoveel is gaan betekenen
als "rechtstreeks, dus terwijl het gebeurt, uitgezonden", wat in
tegenspraak is met opgenomen. In dit voorbeeld kun je een
eventuele verbuiging bij live niet waarnemen, zodat beide
interpretaties grammaticaal mogelijk zijn.
Bij de begrippen "geklopt" en "vers" is zo'n tegenstrijdigheid in
betekenis niet aanwezig, met dien verstande dat geklopt natuurlijk wel
een bewerking is die enige tijd in beslag neemt. Maar de betekenis
"geklopt terwijl hij vers is" is niet tautologisch. Daarom is vers
geklopt grammaticaal geheel correct, al moet ik toegeven dat de
reclamemaker natuurlijk wel de suggestie wil wekken dat vers
geklopt ook vers is. Wie over voldoende grammaticale kennis
beschikt, doorziet dat onmiddellijk.
Peter-Arno Coppen
|
