0304.32 Terug
Vooruit 0304.34
Vorig Miniatuurtje Terug
Vooruit Volgend Miniatuurtje

Col: 0304.33

Date: Thu, 24 Apr 2003 15:02:07 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0304.33: Linguïstisch Miniatuurtje XCII: Vers geschreven

Linguïstisch Miniatuurtje XCII:
Vers geschreven

Uit de gezondheidszorg is bekend dat weinig zo gevaarlijk is als een beetje kennis. Zolang mensen van niets weten kunnen ze nog terugvallen op natuurlijke neigingen, maar met een klein beetje kennis beginnen ze onmiddellijk, en op de meest verkeerde momenten, aan allerlei onduidelijke poedertjes en pillen, die vaak meer schade veroorzaken dan de oorspronkelijke kwaal. Dat dit voor de meeste andere wetenschapsgebieden precies zo geldt, valt meestal niet zo gauw op: een tekortschietende psychologische of wiskundige kennis is doorgaans niet dodelijk. Maar ook daar leidt hapsnapkennis tot grotere onzin dan geen kennis.

Dat hoorde ik afgelopen vrijdag op een aardige manier geïllustreerd in het nieuwe consumentenprogramma Keuringsdienst van Waarde, waarin de betekenis van het woordje vers centraal stond. Mooie uitzending, waarbij zelfs Van-Daleredacteur Ton den Boon geïnterviewd werd, die trouwhartig probeerde uit te leggen dat het woord vers inmiddels tientallen betekenissen heeft, en dat er veel samenstellingen zijn met vers als tweede lid (kakelvers, kersvers, dagvers, enzovoorts).

In dat programma werd een van de journalisten getroffen door een zinsnede op een pot geklopte slagroom: vers geklopt. "Vers geklopt?" vroeg hij zich af, "Wat betekent dat eigenlijk? Kun je dan ook niet vers kloppen soms?" Een telefoontje naar de klantenservice van de zuivelproducent leverde niets dan spraakverwarring op, dus werd de fabriek zelf bezocht.

Ook in de fabriek ontspon zich een stroeve discussie over dat vers geklopt. Blijkbaar had de journalist er langer over nagedacht, want nu opperde hij dat er misschien een extra 'e' achter vers moest staan, en zelfs een komma, zodat je verse, geklopte slagroom zou krijgen. Was dat soms de bedoeling van de fabrikant? Dat zou in elk geval "grammaticaal correcter" zijn.

Ook de voorlichtster van de fabriek kwam er niet goed uit. Ze gaf de misser een beetje lacherig toe, misschien geïmponeerd door het woord grammaticaal (dat vrees ik), of onder het motto "de klant is koning", maar ze wist in elk geval niet helder uit te leggen wat er bedoeld werd met vers geklopt.

Zo zie je waar een beperkte grammaticale kennis toe kan leiden: in het beste geval miscommunicatie, en in het ergste geval "herstel" van een "grammaticale fout" in iets wat grotere onzin is dan het gewraakte origineel. De overeenkomst met de gezondheidszorg is treffend.

Als taalkundige kun je precies reconstrueren wat er in het hoofd van de journalist om moet zijn gegaan. Ook doorzie je dan in wat voor opzicht zijn grammaticale opleiding tekort is geschoten. Het nut van grammaticaonderwijs mag dan allerwegen betwijfeld worden, hier hebben we nou eens een casus waar een pijnlijke discussie voorkomen had kunnen worden.

Wat is hier precies gebeurd? De journalist, werkend aan een programma over het begrip vers, en de schaamteloze manier waarop leveranciers en winkeliers het woord als reclamemiddel toepassen (vis van enkele weken oud die vers wordt genoemd), stuit op het product geklopte slagroom, dat in dit verband relevant lijkt. Immers, melk haal je uit de koe, je schept er de room af en die klop je. Dat is vers. Als je dat eindproduct gaat verpakken, eerst naar groothandel en dan naar de winkelier vervoeren en dan pas verkopen, kan dat product niet meer vers zijn. En wat staat er op de verpakking? Vers geklopte slagroom!

Nu vermoed ik dat de journalist, op dit punt aangeland, zich enigszins ongemakkelijk is gaan voelen. Vers geklopte, dat betekent toch niet hetzelfde als verse? Wat doet dat geklopte daarbij? Die slagroom is geklopt, maar is hij ook vers? Het lijkt wel (grammaticaal inzicht) alsof vers iets zegt van geklopte. Maar dan krijg je vers kloppen. Wat is dat, "vers kloppen"? "Op verse wijze kloppen"? Hoe doe je dat dan?

In het tweede deel van de reportage is dit inzicht gerijpt tot de volgende redenering: het woordje vers hoort grammaticaal (vanwege het ontbreken van de verbuiging) bij geklopte. Maar dat levert semantische onzin op. Blijkbaar is het de bedoeling van de fabrikant om aan te geven dat de slagroom vers én geklopt is. Maar dan moet het verse, geklopte slagroom zijn.

Waar is het grammaticaonderwijs nu tekortgeschoten? Als een werkwoordelijke constructie als voorbepaling bij een zelfstandig naamwoord wordt gebruikt, kunnen vrijwel alle bijbehorende zinsdelen meegenomen worden: het meewerkend voorwerp (de mij toevertrouwde documenten), voorzetselvoorwerpen (de op het doel gerichte schoten), richtingsbepalingen (de naar de afgrond leidende weg), maar ook bepalingen van gesteldheid (de stijf geklopte slagroom, de levend begraven slachtoffers).

De traditionele grammatica maakt geen echt onderscheid tussen deze zinsdelen wanneer ze in zo'n bijvoeglijke bepaling terechtkomen. Ze worden allemaal op één hoop geveegd met de bepalingen bij het werkwoord (de luid gezongen liederen), de "echte" adverbiale bepalingen. Voor de traditionele grammatica zijn het allemaal interne bijwoordelijke bepalingen, die zich kenmerken door het ontbreken van verbuiging.

Het is evident dat dit grammaticale inzicht de hele spraakverwarring voorkomen zou hebben. Vers in vers geklopte slagroom is eigenlijk een bepaling van gesteldheid (een "predikatieve toevoeging") die verbonden is met het object van kloppen, de slagroom. Die wordt geklopt terwijl hij vers is, of als hij nog vers is, Dat komt overeen met het gebruik van levend in levend begraven, en het verschilt maar een beetje van stijf geklopte slagroom, waar stijf het andere type bepaling van gesteldheid is: de resultatieve werkwoordbepaling, die aangeeft dat de slagroom stijf wordt als resultaat van het kloppen.

Misschien dat de journalist zich nog op het verkeerde been heeft laten zetten door de titel van een satirisch programma Live opgenomen, die een contradictie lijkt. Maar dat ligt eerder aan het feit dat de betekenis "opgenomen terwijl het live was" op zijn best tautologisch is, terwijl bovendien het woord live zoveel is gaan betekenen als "rechtstreeks, dus terwijl het gebeurt, uitgezonden", wat in tegenspraak is met opgenomen. In dit voorbeeld kun je een eventuele verbuiging bij live niet waarnemen, zodat beide interpretaties grammaticaal mogelijk zijn.

Bij de begrippen "geklopt" en "vers" is zo'n tegenstrijdigheid in betekenis niet aanwezig, met dien verstande dat geklopt natuurlijk wel een bewerking is die enige tijd in beslag neemt. Maar de betekenis "geklopt terwijl hij vers is" is niet tautologisch. Daarom is vers geklopt grammaticaal geheel correct, al moet ik toegeven dat de reclamemaker natuurlijk wel de suggestie wil wekken dat vers geklopt ook vers is. Wie over voldoende grammaticale kennis beschikt, doorziet dat onmiddellijk.

Peter-Arno Coppen


[Dit nummer][Alle Miniatuurtjes]