Col: 0305.21

Date: Mon, 12 May 2003 09:18:39 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0305.21: Linguïstisch Miniatuurtje XCIII: "Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap"

Linguïstisch Miniatuurtje XCIII:
"Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap"

Als rechtgeaard generatief grammaticus is mijn eerste gedachte natuurlijk dat de zinnen een gemeenschappelijke afleiding moeten kennen. De "eigenlijke zin" is 'Kijk voor meer informatie op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap', en in die zin kun je 'voor meer informatie' vooropplaatsen. Zelfde zin dus.

Helaas is het niet zo eenvoudig. We hebben namelijk te maken met een imperatiefzin (gebiedende wijs), en daarin kun je gewoonlijk niets vooropplaatsen. Neem bijvoorbeeld de zin 'Kijk eens naar het vogeltje'. Daar kun je echt niet van maken *'Naar het vogeltje kijk eens'. En ook met een gewone bijwoordelijke bepaling gaat het niet: 'Blijf eens rustig op je stoel zitten' kan nooit veranderd worden in *'Op je stoel blijf eens rustig zitten'.

Nou is het natuurlijk theoretisch mogelijk dat deze constructie de enige is waar dat wél kan. Misschien is de mogelijkheid van vooropplaatsing beperkt tot bijwoordelijke bepalingen van een zeker type (bijvoorbeeld van beperking, of van doel, ik zeg maar wat). Maar ook daarvan kun je bewijzen dat het niet klopt.

Neem de zin 'Je moet voor informatie eens op andere websites kijken, dan word je zeker teleurgesteld'. Dit is een eenvoudige consecutieve constructie, waarbij twee zinnen worden verbonden in een soort als-dan-betekenis. Belangrijk is dat in die betekenis de eerste zin helemaal binnen het bereik van de voorwaarde valt: Als je voor informatie op andere websites kijkt, dan word je zeker teleurgesteld. Dit bereik blijft intact bij topicalisatie: 'Voor informatie moet je eens op andere websites kijken, dan word je zeker teleurgesteld'. Geen enkel probleem.

Nu vervangen we de eerste zin door een imperatief: 'Kijk voor informatie eens op andere websites, dan word je zeker teleurgesteld'. Vrijwel dezelfde betekenis, niet? In elk geval valt de hele zin binnen het bereik van de voorwaarde. Dat verandert echter scherp als we er van maken: ?'Voor meer informatie, kijk eens op andere websites, dan word je zeker teleurgesteld'. Ikzelf slaag er niet meer in om 'Voor meer informatie' binnen het bereik van de voorwaarde te interpreteren. Ik begrijp iets als 'Wil je meer informatie, dan word je zeker teleurgesteld als je op andere websites kijkt'. De woordgroep 'voor meer informatie' valt nu ineens buiten de voorwaarde.

In imperatieven kun je dus niet topicaliseren. De verklaring doet er niet eens zoveel toe. Of dat nu komt omdat het imperatieve werkwoord zélf de eerste zinsplaats inneemt, dan wel een onzichtbaar element per se vooraan wil staan, dat maakt niet uit. Het punt is: 'Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap' kan geen gewone zin met topicalisatie zijn.

Is er dan sprake van de zogeheten Links-dislocatie, zoals in 'Die website, die ken ik niet'? Ook dat blijkt bij nadere beschouwing onwaarschijnlijk. Links-dislocatie kan alleen met een steunwoordje, zoals 'die' in 'Die website, die ken ik niet', of 'daar' in 'Die website, daar ben ik wel eens geweest'. Maar in 'Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap' staat geen verbindingswoordje. En wat erger is, je kunt er ook geen invullen: *'Voor meer informatie, daar kijk voor op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap', of ??'Voor meer informatie, kijk daarvoor op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap'. Dat is op zijn minst een geforceerde zin (en in mijn interpretatie gewoon fout).

Daar zitten we nou. We hebben twee zinnen die sterk op elkaar lijken: 'Kijk voor meer informatie op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap' en 'Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap', en we kunnen deze twee zinnen niet uit een gezamenlijke bron afleiden. Dat is jammer, maar aan de andere kant ook wel weer mooi: een goede analyse brengt een onverwacht verschil aan het licht.

Maar wat is dat dan wel voor constructie, 'Voor meer informatie, kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap'? Ik denk dat het een constructie is die vergelijkbaar is met de als-dan-constructie, de consecutieve constructie. Dat leid ik allereerst af uit het karakteristieke intonatiepatroon, waarbij de toonhoogte stijgt in 'Voor meer informatie', en daalt in 'kijk op http://www.let.kun.nl/taalwetenschap'. Dat is typisch voor als-dan, ook in gereduceerde vormen ('Honger? Neem een appel!'). Het eerste deel drukt een typerend element uit van een omstandigheid die als (voldoende) voorwaarde wordt uitgesproken voor een te vervullen handeling. Als dit of dat het geval is, doe dan zus of zo.

Ook al gingen bijna alle voorbeelden in dit stukje over websites, de constructie is natuurlijk niet nieuw. Hij komt ook al voor in zinnen als 'In geval van nood, gebruik deze hamer', of 'Bij brand neem de trap'. Ook deze hebben allemaal een variant waarbij de voorwaarde binnen de imperatiefzin wordt uitgedrukt ('Gebruik in geval van nood deze hamer' en 'Neem bij brand de trap'), maar dat komt natuurlijk omdat je ook gewoon een bijwoordelijke bepaling van voorwaarde kunt hebben. De taal heeft hier twee middelen tot haar beschikking, met misschien een subtiel perspectiefverschil. Maar in elk geval niet syntactisch verwant.

Peter-Arno Coppen