Vra: 0401.25

Date: Mon, 26 Jan 2004 19:01:51 +0100
From: Kees Jan Waterman <kjwaterman@idc.nl>
Subject: Vra: 0401.25: Hulp gevraagd bij verklaring onbekende termen in Nederlandstalig handelsboek uit Albany (bij New York) voor handel met Indianen, ca. 1700

Onbekende termen in handelsboek met Indianen, ca. 1700

Hieronder staan de betreffende woorden en uitdrukkingen kort genoemd, daaronder treft u informatie aan over context en gebruik in het manuscript.

Vraagstelling:
Kent u de term of uitdrukking uit ongeveer dezelfde periode (of een andere);
kunt u daar een betekenis van geven, danwel een omschrijving?
Heeft u verwijzingen naar literatuur?

Al uw suggesties en opmerkingen stel ik zeer op prijs. Ik ben uiteraard bereid u meer informatie te doen toekomen.
drs. Kees-Jan Waterman, kjwaterman@idc.nl

I. Korte lijst:

• Aensoet
• Ackdes
• Doller
• Hansijoos
• Houden bij
• Cnuu
• Leggen / inleggen
• Oplijen
• Om lagh
• Pastoll
• Quartije
• Schijf / schijven / sijven
• Singerlin
• Tonties (ook tonies, toniets en tonieties)
• 'Voorwijzen' [voorzijn/voorwezen?]

• Aensoet

  In 1701 registreerde Wendell de schuld van een Cayuga man, en merkt op:
  "Sijn aensoet die bij hem was heet Radewackeree[,] 2 ½ elle gemp(*) [en is schuldig] een marter, daer hij goet voor stat".
  Mijn associatie gaat in de richting van een affectieve band tussen de individuen (het is onduidelijk of Radewackeree man of vrouw is). Mogelijk wijst het op een hiërarchische of familierelatie.
  (*) Gemp is een wollen stof.

• Ackdes

  Rond 1700 registreerde Wendell de schuld van een Cayuga jongeman, en merkt over zijn uiterlijk op:
  "[Hij heeft] een ackdes op sijn ken gepreck[t]".
  Hij beschrijft het voorwerp dat op de kin van de Cayuga getatoeëerd staat, maar de aard daarvan is mij volstrekt onduidelijk.

• Doller

  In 1707 registreerde Wendell de schuld van een Mohawk man (uit Canada):
  "Aen 2 dollers aen gelt [geeft een schuld van] 2 bevers".
  Wellicht een soort munt/valuta, hetgeen bevestigd lijkt te worden door aantekeningen in een ander, later handelsboek van handel met Indianen, waarin tussen 1715-1730 tenminste twee keer werd opgetekend dat Indianen een deel van hun schuld afbetaalden met "dollers". En in 1750 noteerde Christian Daniel Claus in zijn onkostenlijst voor een reis naar de Onondaga dat hij "1 french Dollar" had betaald aan een Mohawk voor het voeren van zijn paard.
  (>> ten overvloede: de US-dollar bestond nog niet! <<)

• Hansijoos

  Rond 1698 koopt een man (waarsch. Mohikaan) bij Wendell op krediet een paar "hansijoos schoenen". Uit andere contemporaine bronnen, waar de term ook word gebruikt, komt het beeld naar voren, dat het diende om 'ons vriendelijk gezinde / handels- / nabije' Indianen aan te duiden. Uiteraard valt de overeenkomst met de naam Hans-Joost op, die in oudere, Amerikaanse studies is gebruikt (analoog aan Yankees = Jan-Kees). Ik ben daar zeer sceptisch over.

• Houden bij

  In tientallen gevallen geeft Wendell aan dat een Indiaan 'bij' een andere Indiaan, of een handelaar in Albany 'hout'. Alles wijst er op dat de betekenis gezocht moet worden in de richting "verblijft bij", of "woont bij". Ook gebruikt: Een Indiaan 'hout onder' de Onondaga. Een Indiaan 'hout in' een met name genoemd dorp.

• Cnuu

  In 1704 noteerde Wendell de schuld van vrouw (waarsch. Mohikaan):
  "3 ellen baij(*) voor 2 varckens[,] een van 3 jaer x[en] een cnuu".
  Het lijkt dat "cnuu" een soort varken is (leeftijd, geslacht,?).
  (*)baij is een wollen stof.

• Leggen / inleggen

  In veel gevallen wordt gebruikt gemaakt van de uitdrukking (belooft hier te komen) 'leghen', bijv.:
  "Als sij bij een ander ga[e]t leggen dan moet sij een swaren bever geven".
  En: "een quartie x[aan] gelt op condietsie a[l]s sij hijer comt legen dan he[ef]t sij het voor] niet[s]."
  Daarnaast ook vrij regelmatig in de volgende vorm ('inleggen'):
  "sijn [draag]bant die hij bij mijn heeft in leghen".
  De tweede vorm duidt m.i. op het 'inleggen' van een borg. De eerste lijkt mij breder/algemener, een omschrijving van transacties uitvoeren/handelen. Het lijkt mij niet te duiden op 'overnachten' o.i.d.

• Oplijen

  Vrijwel geen context: een rekening uit 1710, van een Mohawk man, bevat de volgende opmerking:
  "aen 2 quarties aen gelt at 2 qu[arties?] oplijen".
  Het valt op dat de Indiaan gelt op krediet meeneemt, wellicht dat de term 'oplijen' daar verband mee houdt.

• Om lagh

  In 1706 beschrijft Wendell een van zijn cliënten als een Mohikaan "van om lagh". Uiteraard kan hier sprake zijn van een locatie/dorp/gebied, maar daar is mij niets van gebleken. Het lijkt mij waarschijnlijker dat hij verwijst naar een plaats waar goederen werden 'omgeslagen' / 'overgeladen', ergens langs de handelsroutes vanuit Albany naar de Irokezen (west) of Montreal (noord).

• Pastoll (pistool)

  "1710 sep[tember] 1 pastoll at 3 bevers"
  "1709/10 Septemb[er] aen 1 hemt voor een pastoll" [gevolgd door een schets van een pistool]
  "17010 [sic] Janwarij 1 hemt at [leeg] maters dat voor het pastol [ge]geven had aen sijn vaer."
  Het tweede geval lijkt op het eerste gezicht éénduidig, maar een Indiaan die een pistool voor een hemd verkoopt? Ik vind de specifieke situaties verwarrend. Bovendien wordt in andere bronnen gesproken van een pistol/pistole en bedoelt men vaak "iedere Europese munt met de waarde van de Spaanse munt met die naam". Wapen of munt: ervaringen, ideeën, suggesties?

• Quartije

  Indianen kochten vaak 'quarties' bij Wendell, maar betaalden er (minder vaak) ook mee. De context van dat soort gevallen lijkt te duiden op een 'quartje' als een monetaire (reken)eenheid. Ik heb de suggestie gezien dat het zou gaan om eenvierde deel van een Spaans 'stuk-van-acht' ('piece of eight'): een gouden munt die inderdaad uit acht delen bestond en waarvan het gebruikelijk was de stukken los te knippen om als aanvaard betaalmiddel te gebruiken. Het zou dan gebruikelijk zijn geweest, de munt in vier delen te knippen. Het lijkt absoluut niet te gaan om 'quarts' als inhoudsmaat bij vloeistoffen, zoals in het moderne, Engelse 'quart'.

• Schijf / schijven / sijven

  In de rekeningen van drie Indianen komt dit voor. De 'schijven' worden verder niet omschreven, maar in 1696 beschrijft Wendell de schuld van een Mohikaan die naar een andere Indiaanse groepering reist:
  "[de Mohikaan] die bij de grijskop was[,] sij binnen samen nae[r] Annaekonccoo toe[,] deebet aen 2 ½ beevvers an pijpe en schijfve."
  Hieruit lijken we af te kunnen leiden dat het gaat om een product dat in de vorm van pijpen en schijven werd aangeboden. Dan komt al gauw 'wampum' in gedachten, een betaalmiddel (in New York en onder Indianen) van geslepen delen van een bepaalde familie zeeschelpen.

• Singerlin

  Singerlin[g?] was vrijwel zeker een gewoven stof: in 1709 kocht een Seneca jongen er een lengte van 2 el van, maar de aard en herkomst van de stof is mij onbekend.

• Tonties (ook tonies, toniets en tonieties)

  Indianen kochten dit zeven maal in grotere hoeveelheden, van 19 tot 70 stuks. Alhoewel de sterkste associatie neigt naar 'ton(netje)' lijkt dat onwaarschijnlijk: Indianen hadden individueel niet de beschikking over transportmiddelen om 70 tonnetjes te vervoeren: en over een gezamenlijke aankoop wordt niet gerept. Daarnaast is het opvallend dat er in geen van de zeven gevallen iets wordt gezegd over de mogelijke (vloeibare?) inhoud van 'tonties'. Tot slot: alle gevallen lijken in verband te staan met de handel op Montreal.

• 'Voorwijzen' [voorzijn/voorwezen?]

  In 1705 schreef Wendell de volgende, voor mij tot nu toe onbegrijpelijke opmerking bij de rekening van een Indiaan (de lay-out op de pagina heb ik hier aangehouden):
  "heeft hij mijn vooer gewesen dit
  boven standen op Johannus bradt(*) om daer
  57 quarties voor desen booven standen schult."
  (*) Johannus Bradt[/Bratt] was een andere handelaar uit Albany.