Rub: 0402.18

Date: Thu, 26 Feb 2004 18:33:47 +0100
From: P.J. Verkruijsse <p.j.verkruijsse@uva.nl>
Subject: Rub: 0402.18: Hora est! Promotie C.W.M. Hazelzet-Van der Linden op do 18 maart 2004 te Amsterdam

Hora est!

In de Nederlandse profane kunst van de late Middeleeuwen tot in de zeventiende eeuw, is verkeerd gedrag opvallend veel vaker uitgebeeld dan deugdzaam gedrag. Deze voorkeur voor negatieve voorbeelden (exemplaria contraria) is in de kunsthistorische literatuur wel opgemerkt, maar een verklaring bleef nog achterwege. De kunsthistorica Korine Hazelnet laat in haar proefschrift zien dat exemplaria contraria in genreschilderkunst en -grafiek samenhangen met de negatieve zelfdefiniëring van de burgerij: ze maakten onderdeel uit van een vermakelijke, maar ook riskante beleringstechniek.In de late Middeleeuwen gebruikte de opkomende burgerij symbolische omkeringen om haar normen en waarden uit te dragen en zichzelf te profileren. (Vastenavond-) kluchten met een omgekeerde wereld en moraalsatirische narrenliteratuur beleefden zo tussen 1470 en 1520 hun grootste bloei. In de schilderkunst waren feestende en vechtende boeren, bordelen en herbergen, bazige vrouwen en pantoffelhelden, ongelijke liefdesparen, minzieke ouderen, en de bekende huishoudens van Jan Steen erg geliefd.

Hazelzets proefschrift laat de mogelijkheden én moeilijkheden van kunstenaars zien bij het creëren van belerende werken en geeft inzicht in de oorzaken van misverstanden die exemplaria contraria gemakkelijk teweegbrachten. Interpretatie van de ironische aanprijzing van verkeerd gedrag bleek een verraderlijke valkuil; vooral in de beeldende en 'stomme' schilderkunst leverden exemplaria contraria communicatieproblemen op. In de tweede helft van de zeventiende eeuw verdween de beleringstechniek uit de schilderkunst, maar sporen hiervan in populaire grafiek zijn tot in de negentiende eeuw zichtbaar. Exemplaria contraria uit kluchten en narrenliteratuur zijn nog terug te vinden in moderne didactische methoden die de juiste moraal aanleren door het tegendeel ironisch aan te prijzen.