Col: 0405.30

Date: Thu, 13 May 2004 13:35:42 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.kun.nl>
Subject: Col: 0405.30: Linguïstisch Miniatuurtje XCVIII: Hondleren

Linguïstisch Miniatuurtje XCVIII:
Katleren en Hondleren

Iemand belt mij op en vraagt: "Ik heb hier een zin uit een brochure voor de opleiding Kunstgeschiedenis die begint met Je leert kunstwerken beschouwen... Moet daar geen te bij?" Ehh. Tja, zou kunnen. Kan allebei? Dat is me te subtiel voor een snel oordeel, dus ik moet het opzoeken. Wat zegt de ANS?

"Als de met leren verbonden infinitief een activiteit aanduidt die geacht kan worden tot een 'onderwijspakket' te behoren (op school of in een vergelijkbare situatie), kan leren alleen maar groepsvormend gebruikt worden."

Je moet een beetje door de ANS-terminologie heenlezen om daar een taaladvies uit te halen, maar wat er staat is: als je leert in een 'onderwijspakket', dan is het zonder te. Dat is een makkelijk advies zou je zeggen. Weglaten dat te. Het gaat toch om een onderwijspakket? Lees de passage erbij voor, en je hebt een keiharde autoriteit achter je staan. Wat is het probleem?

Het punt is dat ik hier als taalkundige helemaal niets van snap. Hoe kan die onderwijssituatie nou van invloed zijn op de constructie? Ik heb nog nooit gehoord van een semantische primitieve, een basiselement onderwijspakket, dat een essentieel onderdeel van ons taalvermogen vormt. Hoe moet ik dat zien, is dat een eigenschap van situaties, iets als [+onderwijs] en [-onderwijs]? Begrijp me goed, ik vind onderwijs erg belangrijk, maar een talig basisfeature? Ik dacht het niet.

Er moet dus een andere eigenschap in het geding zijn, die de ANS gemist heeft, of heeft vereenzelvigd met dat gekke "onderwijspakket". Een eigenschap die bij voorkeur ook op andere plaatsen in de grammatica een rol speelt. En liefst ook nog in combinatie met het woordje te. Wat kan dat zijn?

Ik heb al eens eerder (in mijn rubriek Onder de Zin in het dagblad Trouw, jaren geleden) iets geschreven over het verschil tussen zij kwam naast mij zitten en zij kwam naast mij te zitten. Kort gezegd was mijn indruk dat die tweede constructie afgeleid was van iets als het kwam (te gebeuren) dat zij naast mij zat. Net zoals je van het scheen dat hij ziek was kunt maken hij scheen ziek te zijn, kun je van het kwam dat zij naast mij zat maken zij kwam naast mij te zitten. In de betekenis zie je een soort "hogere macht" (het toeval, het noodlot, de goden) die de gebeurtenis bewerkstelligt. Is dat hier ook niet het geval? Bestaan er twee soorten leren, net zoals er twee soorten komen bestaan?

Ik heb wel eens gelezen hoe je een kat kunstjes kunt leren. Dat gaat heel anders dan bij een hond. Een hond heeft iets in zijn genen waardoor hij het au fond prettig vindt om zich uit te sloven om het baasje een plezier te doen. Geen moeite is hem teveel om een wit voetje te halen. Het arme dier is voorgeprogrammeerd om de signalen op te vangen die aangeven wat jij wil. Met andere woorden: het is de perfecte leerling. Maak duidelijk dat je graag wil dat een hond over een stok springt en hij zal het doen.

Een kat zit heel anders in elkaar. Natuurlijk, het beestje vindt het prettig om aangehaald te worden, en een snoepje zal het ook niet versmaden, maar het hele concept dat je daar iets voor zou moeten doen is hem volkomen vreemd. Wil je een kat leren om over een stok te springen, dan zul je dat heel geleidelijk moeten doen. Leg een stok voor hem op de grond. Iedere keer als de kat daar toevallig overheen slentert, geef je hem een snoepje. Na verloop van tijd hou je de stok een eindje boven de grond. Vermijd om te proberen aan te geven dat je wilt dat hij eroverheen springt, want hij raakt onmiddellijk ongeïnteresseerd. Beledigd, zou je haast zeggen. Geef hem weer een snoepje als hij toevallig over de stok stapt. Op deze manier kun je een kat geleidelijk conditioneren om over een stok te springen. Het dier zal overigens alleen maar over de stok springen als hij zin heeft in een snoepje. De gedachte dat hij jou daar een plezier mee zou doen komt eenvoudigweg niet bij hem op.

Wat zijn de verschillen tussen het hondleren en het katleren? Bij het hondleren verwerft de hond een bepaalde vaardigheid door direct toedoen van een leermeester. De hond leert over een stok springen, zeg maar "in een onderwijspakket". De kat daarentegen kan dezelfde vaardigheid verwerven, maar hij doet dat op basis van ervaring, die wel veroorzaakt kan zijn door een leermeester, maar die speelt dan toch slechts een indirecte rol. De kat leert over een stok te springen.

Daarmee is het verschil tussen katleren en hondleren terug te brengen tot de interpretatie van de verzwegen leermeester. Is die leermeester, net als bij komen te, een "hogere macht", dan heb je katleren, en dus te. Is de leermeester identificeerbaar met een persoon ("referentieel" in taalkundige terminologie), dan heb je hondleren, en dus geen te.

Ook de afleiding van de twee soorten leren is parallel aan de constructie met komen: bij het hondleren heb je de onderliggende constructie iemand leert de hond springen, waarvan je afleidt: de hond leert springen. Bij het katleren daarentegen is het iets als het (toeval) leert de kat te springen, waarvan je maakt de kat leert te springen.

Hoewel beide vormen van leren natuurlijk in praktijksituaties kunnen overlappen (je leert immers ook op school gedeeltelijk door ervaring, en gedeeltelijk door het onderwijzend personeel), kun je met het gebruik van te wel degelijk andere accenten leggen. Zeg je Ik heb geleerd goed op te letten, dan leg je de nadruk op het "door schade en schande"-aspect. Zeg je daarentegen ik heb goed op leren letten, dan impliceert dat toch min of meer een identificeerbare leermeester. Op school, zou de ANS zeggen.

Peter-Arno Coppen