|
Col: 0412.29
Date: Thu, 30 Dec 2004 14:11:02 +0100
From: Marc van Oostendorp <marc.van.oostendorp@meertens.knaw.nl>
Subject: Col: 0412.29: Column 56 (= eindejaarscolumn) van Marc van Oostendorp: De mooiewoordenindustrie
Column 56 (= eindejaarscolumn) van Marc van Oostendorp:
De mooiewoordenindustrie
Toen ik anderhalf jaar geleden met een kraampje op de open dag van
het Meertens Instituut stond, wist ik niet wat ik daarmee zou
aanrichten. Een keer in de zoveel jaar doet het instituut mee met de
zogenoemde wetenschapsdag en stelt de poorten open voor wat we het
grote publiek noemen. Dat bestaat overigens voor een aanzienlijk deel
uit vrienden, familie en bekenden van medewerkers van het instituut,
maar dat maakt de dag er vooral gezelliger op.
Mijn kraampje stond bij de ingang van het instituut, en ik liet de
bezoekers niet naar binnen gaan zonder dat ze hun 'mooiste woord' op
een strook papier hadden geschreven. Ik had trouwens ook via internet
en het tijdschrift Onze Taal zo'n oproep gedaan. Het was het
onschuldige jaar 2003, lang voordat een vloedgolf van
mooiewoordenwedstrijden ons land zou treffen. Het NIPO, de VRT, de
Volkskrant, de Stichting Drentse Taol, de Stichting Cultureel Erfgoed
Zeeland, de Limburger, Omrop Fryslân: iedereen ging naarstig op
zoek naar het mooiste woord in zijn eigen taal.
Nu kun je op verschillende manieren op zoiets reageren. Je kunt er
bijvoorbeeld je schouders over ophalen. Of je kunt je er mateloos aan
ergeren, zoals Ewoud Sanders deze week deed in NRC Handelsblad
die deze mooiewoordentsunami de 'ergerlijkste taalgebeurtenis van 2004'
noemde:
al dat geneuzel over het mooiste Nederlandse woord.
Gemakzuchtige na-aperij van die Duitse wedstrijd, die ook volslagen
onzinnig was (winnaar Habseligkeiten). Als mooiste Nederlandse
woorden zijn onder meer aangedragen: vrijen (winnaar bij de
Volkskrant), geboorte, geborgenheid, geluk, God, liefde,
naastenliefde, respect, saamhorigheid, vakantie en vrijheid.
Wat een zoetsappigheid bij elkaar! Het effect zal voor iedereen anders
zijn, maar persoonlijk krijg ik na te veel poezelige aaiwoorden zin in
een stevige kneukfilm.
Bij mij was het effect inderdaad geheel anders: het riep de
koopmansgeest in me wakker. Er zijn nu zoveel gegevens over wat mensen
mooie woorden vinden, daar moet een munt uit te slaan zijn.
Bijvoorbeeld door een automatische analyse te maken van nieuwe
merknamen, om te zien hoezeer ze zullen aanslaan. Door ouders voor te
lichten over de schoonheid van de naam van hun boreling. ('Hoe mooier
de naam van uw zoon of dochter, des te meer rijkdom, voorspoed en mooie
vrouwen hij of zij in zijn of haar leven tegemoet zal zien. U gunt uw
kind toch ook het allerbeste?') Of door schrijvers en dichters de weg
naar roem en succes te garanderen.
Dus ging ik aan de slag. Dit voorjaar heb ik mensen via een website
een testje laten doen. Ze kregen daarbij steeds paren van twee woorden
voorgelegd, en moesten een van de twee aanwijzen als het mooiste. Die
woorden werden elke keer willekeurig gekozen uit lijsten van mooie
én lelijke woorden die mensen hadden opgestuurd. In totaal
hebben 2020 mensen meegedaan aan deze test: ze hebben allemaal een
andere versie van het formulier gezien.
Omdat die mooie woorden zo'n rage waren, ben ik door journalisten
sufgezeurd om de resultaten van die test. Vandaag, op de laatste dag
van het mooiewoordenjaar 2004 geef ik ze dan eindelijk, via Neder-L,
aan de openbaarheid prijs:
sales
|
0.04
|
webstek
|
0.08
|
bier
|
0.10
|
communicatie
|
0.12
|
beters
|
0.13
|
kostenplaatje
|
0.14
|
gulp
|
0.15
|
penhouder
|
0.15
|
afwerkplek
|
0.16
|
puber
|
0.16
|
verdapperen
|
0.17
|
goor
|
0.18
|
Poldernederlands
|
0.22
|
bark
|
0.23
|
werkdruk
|
0.24
|
slaapgestoorden
|
0.25
|
grauw
|
0.30
|
tegel
|
0.31
|
doei
|
0.32
|
vochtig
|
0.33
|
schaapachtig
|
0.38
|
toko
|
0.41
|
neiging
|
0.44
|
karwijzaad
|
0.46
|
avondrood
|
0.48
|
schreeuw
|
0.49
|
substantieel
|
0.49
|
kroonjuweel
|
0.50
|
|
implementeren
|
0.51
|
rataplan
|
0.52
|
burger
|
0.53
|
barnsteen
|
0.53
|
paarlemoer
|
0.54
|
emelt
|
0.55
|
schoorvoetend
|
0.57
|
epibreren
|
0.59
|
ereprijs
|
0.59
|
dommelen
|
0.59
|
bekken
|
0.63
|
snoeshaan
|
0.64
|
inseinen
|
0.65
|
onthutst
|
0.66
|
jatten
|
0.67
|
kachel
|
0.68
|
prijken
|
0.74
|
rollebollen
|
0.75
|
pandoer
|
0.76
|
kerstengeltje
|
0.76
|
schorriemorrie
|
0.78
|
wulps
|
0.84
|
prevelen
|
0.84
|
elfenbankje
|
0.86
|
genegen
|
0.86
|
paaien
|
0.88
|
kwakkelen
|
0.90
|
adelborst
|
0.90
|
|
U moet deze cijfers als volgt lezen: als men voor het woord
sales kon kiezen, deed men dit in 4% van de gevallen. Werd
het woord kwakkelen als een van de twee mogelijkheden gegeven,
dan koos men in 90% van de gevallen voor dit woord (alle woorden
werden ongeveer even vaak aangeboden.) Volgens deze test zijn
adelborst en kwakkelen dus het mooist, en sales
het minst mooi.
De reden waarom ik deze gegevens aan de openbaarheid prijsgeef, is
dat ik achteraf denk dat ik er toch niet zo rijk mee zal worden als ik
had gehoopt. Er valt weinig systeem in te ontdekken, of althans, weinig
systeem dat niet zo voor de hand ligt dat het moeilijk is om er patent
op aan te vragen.
Bij mijn eerste onderzoeken kwam desalniettemin naar voren
als het woord dat het vaakst werd genoemd als 'het mooiste'. Ik had
daar een hele theorie bij bedacht, die moest uitleggen waarom de
klanken in dat woord het zo mooi maakten. Die theorie -- die ik
terugvoerde op Roman Jakobson -- behelsde dat klanken voor in de mond
(labiale en coronale medeklinkers, voorklinkers) mooier zullen worden
gevonden dan achterklinkers en velaire medeklinkers.
Over die theorie kunnen we nu kort zijn. Door het bovenstaande
lijstje wordt hij weerlegd. Voor- en achterklinkers, en verschillende
soorten medeklinkers staan willekeurig verspreid in deze lijst. Sterker
nog, kwakkelen bestaat bijna alleen uit achterklanken en
sales alleen uit voorklanken. Uit de klanken valt niks af te
leiden.
Toch moet er wel systeem inzitten, anders zouden sommige woorden
niet bijna altijd verliezen terwijl sommige andere woorden bijna altijd
winnen. Je zou verwachten dat alle woorden een kanspercentage rond de
50 hadden, maar dat is kennelijk niet het geval. Bovendien is het
linkerrijtje vrijwel gelijk aan het lijstje woorden dat oorspronkelijk
was ingezonden als 'lelijk', terwijl het rechterrijtje bijna helemaal
bestaat uit woorden die als 'mooi' waren ingezonden. (Opvallendste
uitzondering is het 'mooie' woord verdapperen dat bijna helemaal
onderaan eindigde.)
Wie de lijsten met lelijke en mooie woorden vergelijkt, kan zich
natuurlijk wel iets voorstellen bij het 'mooi' en 'lelijk'.
Sales was bij voorbaat kansloos, omdat het een Engels leenwoord
is waarvoor iedereen het Nederlandse alternatief kent
(uitverkoop): hoe het woord ook klinkt, het kan nooit winnen.
Zoiets geldt ook voor doei, dat nu eenmaal sociaal
gestigmatiseerd is. De woorden in de rechterkolom zijn aan de andere
kant bijna allemaal 'exclusieve' woorden.
Die exclusiviteit blijkt bijvoorbeeld als we alle woorden opzoeken
met Google (achter elk woord staat nu het aantal treffers op 30
december 2004).
communicatie
|
302000
|
bier
|
198000
|
sales
|
186000
|
burger
|
123000
|
implementeren
|
38300
|
neiging
|
36900
|
goor
|
35600
|
werkdruk
|
26400
|
webstek
|
23500
|
doei
|
21100
|
vochtig
|
20200
|
kachel
|
19900
|
tegel
|
16600
|
bekken
|
16100
|
substantieel
|
15700
|
beters
|
14700
|
schreeuw
|
14600
|
puber
|
13300
|
toko
|
11700
|
dommelen
|
7650
|
grauw
|
7160
|
jatten
|
6120
|
kostenplaatje
|
4880
|
prijken
|
4200
|
bark
|
4050
|
genegen
|
3960
|
schoorvoetend
|
3710
|
gulp
|
3010
|
|
paaien
|
2700
|
barnsteen
|
2350
|
rataplan
|
2330
|
avondrood
|
2280
|
ereprijs
|
2210
|
onthutst
|
1940
|
epibreren
|
1280
|
kroonjuweel
|
1240
|
schaapachtig
|
1190
|
rollebollen
|
998
|
kwakkelen
|
950
|
wulps
|
904
|
karwijzaad
|
864
|
pandoer
|
834
|
penhouder
|
758
|
schorriemorrie
|
741
|
prevelen
|
736
|
afwerkplek
|
645
|
snoeshaan
|
559
|
adelborst
|
532
|
Poldernederlands
|
442
|
elfenbankje
|
394
|
inseinen
|
384
|
paarlemoer
|
369
|
kerstengeltje
|
209
|
emelt
|
113
|
slaapgestoorden
|
53
|
verdapperen
|
38
|
|
In de webversie van dit artikel heb ik de woorden die in de
'verkeerde' kolom staan blauwgekleurd: 9 van de 28 hoogstfrequente
woorden worden 'mooi' gevonden, en 9 van de 28 laagstfrequente woorden
zijn 'lelijk'. Dat betekent dat iets meer dan tweederde van alle
woorden volgens deze methode juist geclassificeerd wordt. Wat zeldzaam
is, is mooi. Dat geldt voor woorden, en het geldt kennelijk ook voor
mooiewoordentesten: als je er te veel van krijgt, komen er stukjes in
de krant van mensen die liever naar kneukfilms kijken. Volgens de
Google-test staat kneukfilms overigens tussen 'slaapgestoorden'
en 'verdapperen'.
Marc van Oostendorp, http://www.vanoostendorp.nl/
|
