Col: 0604.25

Date: Thu, 06 Apr 2006 09:12:18 +0200
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.ru.nl>
Subject: Col: 0604.25: Linguïstisch Miniatuurtje CXII: Boeiuh!

Linguïstisch Miniatuurtje CXII:
Boeiuh!

Is dit een voorbeeld van jongerentaal? Als ik me niet vergis zijn het voornamelijk jongeren die het roepen. Ik hoorde het voor het eerst zo'n jaar of tien geleden van een dochtertje van een vriend van me. "Boeiuh!" Met zo'n vette klemtoon op de laatste lettergreep. De walging droop ervan af. Er bestond geen twijfel dat datgene waar ze het over had, haar juist niet boeide.

Ik zal wel een ouwe lul zijn, maar ik heb er nooit aan kunnen wennen. En iedere keer denk ik ook: daar moet ik toch eens wat dieper over nadenken. Want je kunt natuurlijk zo'n uiting simpelweg afkeuren, maar ik wil liever begrijpen wat er aan de hand is. Ik ben toch verdorie taalkundige, ik moet toch kunnen beredeneren hoe zo'n uitroep in elkaar zit? Je zou denken: nou ja, één woordje, daar zitten niet veel mogelijkheden in voor grammaticale analyse. Maar dat blijkt reuze mee te vallen.

Het eerste wat er aan "Boeiuh!" opvalt is het karakteristieke intonatiepatroon. Het is altijd een uitroep, en de klemtoon ligt op de laatste lettergreep. Dat is opmerkelijk, want die laatste lettergreep is de schwa, de stomme e, en die draagt in normale gevallen geen klemtoon. Bij het woord boeien zou de klemtoon op de eerste lettergreep moeten liggen.

Ik ken eigenlijk maar één ander werkwoord dat vaker met dit intonatiepatroon wordt uitgesproken: lachen. Of beter: "Lachuh!" Dat roep je als je vindt dat ergens hard om gelachen moet worden. Als ik me niet vergis is dit een voorbeeld van een elatief, een taalvorm die een bijzondere emotie weergeeft. Hoewel lachen in dit patroon uniek lijkt, kun je je wel soortgelijke werkwoorden in die gebruikswijze voorstellen: "Brulluh!", "Huiluh!". Een neutraal werkwoord lijkt me ondenkbaar: *"Fietsuh!", *"Zinguh!". Misschien "Aanvalluh!", maar is dat niet toch een beetje anders? Is de intonatie bij "Lachuh!" niet wat sterker dalend aan het eind? Daar moet een goede foneticus nog maar eens naar kijken.

Die intonatie zegt natuurlijk nog niet veel over wat er aan de hand is. Het is een uitroep van bijzondere emotie, OK. Maar hoe zit hij in elkaar? Normaliter gebruik je bij uitroepen van emotie eerder bijvoeglijke naamwoorden: "Mooi!" "Geweldig!", of meer precies: je gebruikt predicaten. En dat blijkt precies ook de syntactische vorm waarin die bijzondere werkwoorden ook voorkomen: "Die jongen is echt lachen!", "Het leven is boeiuh!". Die laatste verzin ik niet, dat blijkt de titel van een weblog op het internet.

Predicatief gebruik van een werkwoord in een elatieve constructie. Maar welk werkwoord is dat, boeien? De predicatieve betekenis van lachen is iets als om te lachen. Maar om te boeien, dat ken ik dan weer niet. Ik lach om iets, prima, maar ik boei (om) iets? Mij onbekend.

Het normale werkwoord boeien valt in de categorie ervaringswerkwoorden, zoals storen, ergeren, amuseren, verheugen. Dat zijn werkwoorden die aangeven dat iets een specifieke emotie veroorzaakt. Net zoals je zegt iets stoort mij, zo zeg je ook iets boeit mij. Het bijzondere aan bijna al die werkwoorden is dat ze in twee constructies voorkomen: iets stoort me en een wederkerende variant ik stoor me aan iets. Iets verheugt me en ik verheug me over iets, iets amuseert me en ik amuseer me met iets. Er zijn er maar twee die dat niet hebben: bevallen (wel iets bevalt me maar niet ik beval me aan iets) en irriteren (niet *Ik irriteer me aan iets, hoewel het werkwoord hardnekkige pogingen doet om in die constructie geaccepteerd te worden, en naar het lijkt met succes).

Wil boeien zich ook in dat volledige patroon nestelen? Dus naast iets boeit me ook ik boei me aan iets? Dat zou kunnen. Het komt een enkele keer voor op het internet: ik boei me daar niet zo aan, ik boei me daar niet over, of zelfs in. Er is zeker geen sprake van massale opmars van deze constructie (het gaat maar om enkele tientallen voorkomens, bijna niets dus eigenlijk), maar het ligt wel een beetje in de lijn van de verwachtingen.

Het probleem bij deze analyse (boeien is de wederkerende variant van het ervaringswerkwoord) is dat de betekenis van "Boeiuh!" dan omgekeerd is aan wat je zou verwachten. Zoals al opgemerkt zou "Boeiuh!" dan betekenen dat "je je niet aan iets boeit". Iets is juist niet "om je aan te boeien". Heel vreemd. Bovendien is elk ander wederkerend werkwoord, ook als het een andere uiting van emotie is (bijvoorbeeld zich schamen), ondenkbaar in de elatieve variant: *"Schamuh!", ik kan het me niet voorstellen.

Is het jongeren-ironie? Je ziet het wel vaker: woorden als wreed, verschrikkelijk, lauw krijgen een positieve betekenis terwijl ze oorspronkelijk negatief zijn. Zou kunnen. Maar ik zie daar geen enkele andere aanwijzing voor. Misschien dat die negatieve oe-klank er iets toe doet. Of Boe, dat een algemene uitroep van afkeuring is. In het Engels is het zelfs een werkwoord, booing, samen je afkeuring uiten.

Ho. Stop. Dat is het natuurlijk! Het gaat helemaal niet om het gewone werkwoord boeien. Het gaat eigenlijk om boeën, samen boe roepen, als uiting van afkeuring. Die j-klank, dat is een halfvocaal die tussen klinkers wordt ingevoegd. Dat kan een w of een j zijn. Blijkbaar is hier voor de j gekozen. Zal wel onder invloed van het bestaande werkwoord boeien zijn, maar dat doet er niet eens zoveel toe. Het past precies in het plaatje van de allereerste constatering bij deze analyse: het intonatiepatroon past bij werkwoorden waarmee je uitdrukking geeft aan een specifieke emotie. Lachen en boeroepen. Toch boeiend. Lachuh!

Peter-Arno Coppen