Col: 0610.26

Date: 1 oktober 2006
From: Peter-Arno Coppen <P.A.Coppen@let.ru.nl>
Subject: Col: 0610.26: Linguïstisch Miniatuurtje CXV: Hier wordt iets laten zien

Linguïstisch Miniatuurtje CXV:
Hier wordt iets laten zien

Van de week hoorde ik er weer zo een. Ik kon de hele zin niet meteen opschrijven, maar het was de constructie dit of dat wordt laten zien. Ditmaal uitgesproken zonder enige hapering, alsof het een perfecte zin was.

Wie schetst mijn verbazing toen ik daarop, op zoek naar soortgelijke gevallen, in Google intikte "wordt laten zien"? 1350 hits! Nou blijken dat er bij nadere inspectie maar 221 te zijn (de rest bestaat uit kopieën van andere pagina's die dubbel geteld zijn), en er zitten ook zinnen bij als Lezingen waarop hij duidelijk maakt wat er met hun geld gedaan wordt, laten zien...". Maar toch, sommige exemplaren zijn onverdacht: Als deze videoband aan het publiek wordt laten zien..., of In het plaatje hiernaast wordt laten zien hoe het RD systeem werkt.

De meeste voorbeelden zijn ook geen voorbeeld van chattaal, en ze komen ook niet uit discussiegroepen waar zo nauw niet gekeken wordt. Nee, het betreft vaak serieuze publicaties, uit de Elsevier (Tevens wordt laten zien wat het effect is van een hoed op het uiterlijk) of van een afdeling Marketingcommunicatie van een hogeschool (Stivoro heeft daarom een campagne gemaakt waarbij [...] niet roken, als cool wordt laten zien.).

Is dit nieuw? In de Google discussiegroepen vind ik voorbeelden uit 1998 (ik had een keer iets ingesteld zodat de icoon niet wordt laten zien), maar ze komen slechts sporadisch voor (niet meer dan een stuk of 25 voorbeelden voor wordt/worden samen, in het hele archief vanaf 1980).

Het is niet vreemd dat juist bij het hulpwerkwoord laten dit soort constructies voorkomt. Laten, dat wil zeggen, laten in zijn zogeheten "causale betekenis", niet in zinnen als Laten we dat doen, het causale laten dus, is van alle hulpwerkwoorden het sterkste met het werkwoord verbonden. Het kan door geen enkel ander hulpwerkwoord van het kernwerkwoord gescheiden worden. Terwijl je naast willen lachen ook willen kunnen lachen of willen laten lachen, of zelfs willen hebben gelachen kunt zeggen, kun je naast laten lachen nooit zeggen *laten willen lachen of *laten hebben gelachen.

Ook in de zogeheten "aan-het-constructie" zie je dat terug. De zin ik ben aan het... kun je maar beperkt aanvullen, met hele werkwoorden bijvoorbeeld (ik ben aan het koken), eventueel voorzien van een lijdend voorwerp, maar dan wel in een "kale vorm", bestaande uit alleen het zelfstandig naamwoord (wel ik ben aan het aardappelen schillen, maar niet *ik ben aan het de aardappelen schillen). Hulpwerkwoorden zijn niet goed na aan het: *ik ben aan het kunnen koken, *ik ben aan het worden geknipt, *ik ben aan het komen logeren, het is allemaal totaal onmogelijk. Behalve één: ik ben mijn haren aan het laten knippen is prima. Alleen laten kan als hulpwerkwoord na aan het staan.

Ook de betekenis van laten lijkt sterk verbonden met het werkwoord: laten zien, dat kun je ook in één woord uitdrukken. In het Duits is het bij voorkeur zeigen en ook in het Nederlands hebben we het woord tonen. En voor laten vallen heeft het Nederlands weliswaar geen goed alternatief, maar het Engelse to drop heeft precies die betekenis.

Het lijkt er dus op dat mensen laten zó sterk met het werkwoord verbonden achten, dat ze het als één woord gaan zien. Als ze dat doen, hebben ze een werkwoord met een lijdend voorwerp. Werkwoorden als zien hebben al een lijdend voorwerp, maar ook bij werkwoorden als vallen, die dat niet hebben, levert laten vallen een constructie met lijdend voorwerp op: iemand laten vallen.

Die werkwoorden met lijdend voorwerp, die zou je in de lijdende vorm moeten kunnen zetten. Dat gaat met het hulpwerkwoord worden. Dat vereist echter dat het werkwoord in de voltooide tijd staat. Dat is een probleem, want wat is het voltooid deelwoord van laten vallen? Dat kan eigenlijk niet. Daar komt bij dat hulpwerkwoorden vrijwel nooit in voltooid deelwoordvorm verschijnen, maar gewoon in de infinitiefvorm blijven staan. In plaats van hebben gewild dansen heeft het Nederlands hebben willen dansen.

Het gevolg is dat mensen het hele "werkwoord" laten vallen zowel als zelfstandig werkwoord als als hulpwerkwoord gaan beschouwen. Op grond van dat laatste laten ze de vorm laten vallen als infinitief maar staan.

Is dat de enige strategie? Nee, er zijn ook mensen die toch het werkwoord vallen of zien in de voltooid deelwoordvorm zetten, en laten rustig laten staan: Je moet ook begrijpen [...] dat er nog veel steken worden laten gevallen of Waarom moeten dan juist de shockerendste beelden worden laten gezien? Dit verschijnsel beperkt zich niet tot de lijdende vorm (Ik heb laatst me haren laten geknipt, of Na ons haar te hebben laten geknipt).

Zijn laten vallen en laten zien de enige voorbeelden van deze constructie? Niet de enige, wel de meest voorkomende. Ik kwam nog tegen wordt laten liggen, wordt laten vervangen, wordt laten onderzoeken en wordt laten gaan (indien voor de derde maal in een seizoen zonder geldige reden verstek wordt laten gaan). Blijkbaar moet het wel om een vaste combinatie gaan, het komt niet zomaar, te pas en te onpas bij alle werkwoorden voor.

Het verschijnsel "grijpt" niet echt "om zich heen", maar het betreft hier ook niet zomaar een paar vergissingen. De combinatie van laten met andere werkwoorden is zonder twijfel een hechte combinatie, die zich in sommige opzichten bijna als een woord gedraagt, maar in andere opzichten de mogelijkheden mist die je bij een echte samenstelling wel hebt. De woordcombinatie laten zien is vergelijkbaar met, maar toch anders dan vormen als stofzuigen of zweefvliegen. Daar is weliswaar ook de vorming van het voltooid deelwoord problematisch, maar lijkt het vaak een keuze tussen twee mogelijkheden (die dan allebei als min of meer slecht worden ervaren). Bij worden laten zien lijkt elke keuze te ontbreken.

Peter-Arno Coppen