Web: 0809.19

Date: Mon, 15 Sep 2008 10:59:17 +0200
From: "N. van der Sijs" <nvdsijs@euronet.nl>
Subject: Web: 0809.19: Oudste officiële katholieke Nederlandstalige bijbelvertaling (uit 1548) nu op internet

Oudste officiële Nederlandstalige katholieke bijbelvertaling nu op internet

De Leuvense bijbel verscheen in september 1548 bij de Leuvense drukker Bartholomeus van Grave. De bijbelvertaling was een reactie op de protestantse bijbelvertalingen, die de Duitse Luthertekst als bron namen. Voor katholieken was Latijn de officiële taal van de Kerk, zowel in de liturgie als in officiële documenten, en veel katholieken vonden het in die tijd ongewenst dat de bijbel in de moedertaal werd vertaald, want wanneer leken zelfstandig de bijbel lazen, kon dat het gezag van Rome ondermijnen. Desondanks zag men in dat het niet doenlijk was het verschijnen van bijbelvertalingen in het Nederlands helemaal tegen te gaan, al was het maar als hulpmiddel voor de minder goed opgeleide priesters. Daarom werd besloten tot de vervaardiging van een eigen bijbelvertaling, die was gebaseerd op de Latijnse Vulgaattekst, waarover op het Concilie van Trente tussen 1545 en 1563 was uitgesproken dat het de enige erkende bijbeltekst was.

De vertaling werd vervaardigd door Nicolaas van Winghe, kanunnik en bibliothecaris van het augustijnenklooster, die erin slaagde de vertaling binnen een jaar af te ronden. De Leuvense bijbel is eeuwenlang, tot ver in de negentiende eeuw, de standaardtekst gebleven onder katholieken, en wel in de herziene uitgave die in 1599 verscheen bij de Antwerpse drukker Jan Moretus ofwel Moerentorf, vandaar geheten Moerentorfbijbel.

De Leuvense bijbel is een lijvig boek, dat 927 ongenummerde pagina's beslaat en ruim 976.000 woorden telt. Het moet een kostbaar werk zijn geweest, dat niet voor iedereen was weggelegd. Van de oorspronkelijke editie zijn slechts 30 exemplaren bewaard gebleven. Curieus is dat de titelpagina een stevige zetfout bevat. Er staat 'Den gheheelen Bybel, Inhoudende het oude ende uieuwe Testament [...]', dus met 'uieuwe' in plaats van 'nieuwe' Testament.

Bij de digitalisering bleek dat woorden in de Leuvense bijbel meestal gespeld zijn naar hun klank. Men spelde dus bijvoorbeeld hont en peert met een t aan het eind. Een uitzondering vormde het woord Godt met dt. Ook lidwoorden zijn fonetisch gespeld, vandaar bijvoorbeeld tvolc, tlant, tbloet, maar daarnaast ook -- en dat doet een moderne taalgebruiker vreemd aan -- dlant, dbloet, dlicht, dwoort. Er blijken zelfs dubbele lidwoorden voor te komen, bijvoorbeeld het dlicht, int dlant. Door de fonetische spelling oogt de Leuvense bijbel soms moderner dan de latere Statenvertaling (1637) met zijn vele middeleeuws aandoende medeklinkercombinaties (ghelijck, woordt, eylandt).

De digitalisering van de Leuvense bijbel is het derde resultaat van het Bijbeldigitaliseringsproject, het grootste letterkundige vrijwilligersproject dat Nederland tot nu toe heeft gekend. Dit project is in juni 2007 van start gegaan toen dr. Nicoline van der Sijs in enkele kranten en via andere media een oproep deed om mee te werken aan het digitaliseren van de Statenvertaling uit 1637. In mei 2008 is de tekst van de eerste complete Nederlandse bijbelvertaling uit de grondtalen, de Statenvertaling (1637)op internet geplaatst, en in juni die van de Delftse bijbel, het oudste gedrukte Nederlandse boek (1477).

De gedigitaliseerde bijbels zijn voor iedereen toegankelijk op de websites van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (http://www.dbnl.org), het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (http://www.inl.nl) en het Nederlands Bijbelgenootschap (http://www.bijbelsdigitaal.nl). De afbeeldingen van de oorspronkelijke tekst, die gebruikt zijn voor het maken van de transcriptie, zijn te vinden op deze website van het Nederlands Bijbelgenootschap. De vormgeving en zoekmogelijkheden verschillen per website. Het project is mede ondersteund door de Nederlandse Taalunie.

Voor wetenschappelijk onderzoek biedt de digitale verzameling bijbels een schat aan materiaal en tal van nieuwe mogelijkheden. De bijbelvertalingen dateren uit een periode waaruit maar weinig tekstbestanden beschikbaar zijn, en waarin ook de historische woordenboeken een grote lacune vertonen. Interessant voor zowel taalkundig als theologisch onderzoek is dat op de website van het Nederlands Bijbelgenootschap (www.biblija.net) de verschillende oude en moderne bijbelvertalingen naast elkaar geplaatst en met elkaar vergeleken kunnen worden.

Meer informatie is te verkrijgen bij dr. Nicoline van der Sijs, nvdsijs@euronet.nl, 030-2342881