Web: 0909.25

Date: 25 september 2009
From: N. van der Sijs <nvdsijs@euronet.nl>
Subject: Web: 0909.25: Deux-Aesbijbel van 1562 door vrijwilligers gedigitaliseerd

Deux-Aesbijbel van 1562 door vrijwilligers gedigitaliseerd

De eerste druk van de Deux-Aes stamt uit de woelige jaren '60 van de zestiende eeuw, toen de protestantse gelovigen in Nederland door het Spaanse gezag streng werden vervolgd. Veel calvinisten weken uit naar Londen. Na de troonsbestijging van Maria Tudor ('bloody Mary') vluchtte een groep Nederlanders van Londen naar het Noord-Duitse havenstadje Emden, dat zich zou ontwikkelen tot een centrum van de Nederlandse Reformatie.

De Nederlandse ballingen wilden een eigen betrouwbare bijbelvertaling. En zo verscheen in 1562 in het Duitse Emden bij de Vlaamse drukker Gillis van der Erven de eerste druk van de Nederlandstalige Deux-Aesbijbel. Voor het Nieuwe Testament was gebruik gemaakt van een bestaande vertaling direct uit het Grieks. Voor een vertaling van het Oude Testament direct uit het Hebreeuws ontbraken nog de kennis, de tijd en de middelen. Hiervoor was gebruik gemaakt van Hoogduitse en Nederduitse Lutherbijbels. Van deze Duitse bijbels werden ook de kanttekeningen vertaald, waarmee een schat aan pakkende voorbeelden en volkswijsheden in de marge werd afgedrukt.

Aan een van deze kanttekeningen heeft de bijbel van Deux-Aes zijn bijnaam te danken. De woorden deux aes en heeft niet komen voor in een kanttekening bij Nehemia 3:5. Het is een term ontleend aan het dobbelen: deux aes (twee en een) was een lage worp. De betekenis is: de armen hebben niets. Een andere bijnaam van deze bijbel luidt: Uilenspiegelbijbel. Ook deze benaming gaat terug op een profane kanttekening, waarin gewag wordt gemaakt van schelmen en snaken uit de populaire literatuur.

Typisch voor de eerste druk van de Deux-Aesbijbel is het gebruik van het vertrouwelijke voornaamwoord du, waarmee ook God nog werd aangesproken. Later is men in de oimgang met de Heer de voorkeur gaan gevenaan de gedistantieerder beleefdheidsvorm ghy.

De Deux-Aesbijbel is de eerste Nederlandse bijbel waarin een waarschuwing is geplaatst bij de apocriefe boeken: deze zouden minder betrouwbaar zijn omdat ze niet door de Heilige Geest zijn ingegeven. Deze waarschuwing geeft de veranderende houding weer van de protestantse gelovigen ten aanzien van het waarheidsgehalte van deze bijbelboeken.

Het taalgebruik doet met vormen als allenthalven, gantsch ende gaer en ongestuym tamelijk Duits aan. Veel ontleningen aan het Duits zijn uit de Deux-Aesbijbel overgenomen in de latere Statenvertaling van 1637, en op die manier in het Nederlands algemeen gebruikelijk geworden. Voorbeelden zijn de leenwoorden bondgenoot, diefstal, gelukzalig, huichelen, nederig, oponthoud, schandvlek, toevallig, voorhuid en vuurwerk. Dankzij de digitale editie kan onderzoek naar de invloed van het Duits op het Nederlands nu preciezer en sneller worden uitgevoerd.

Gedurende de zestiende en zeventiende eeuw is de bijbel van Deux-Aes talrijke malen herdrukt, ook in Nederland zelf. Tot de definitieve invoering van de Statenvertaling in de zeventiende eeuw was de Deux- Aes in gebruik als kerk- en huisbijbel.

De digitale Deux-Aesbijbel is het vijfde product van het Bijbeldigitaliseringsproject, het grootste letterkundige vrijwilligersproject dat Nederland tot nu toe heeft gekend. Reeds verschenen zijn de Statenvertaling van 1637, de Delftse Bijbel van 1477, de Leuvense bijbel van 1584 en de Lutherse bijbelvertaling van 1648. In voorbereiding zijn nog drie andere historische bijbels. Op stapel staat voorts een reeks psalmbundels, woordenboeken en spreekwoordenverzamelingen.

Meer informatie is te verkrijgen bij:
drs. Hans Beelen
e-mail: johannes.beelen@uni-oldenburg.de
tel. 00 49 441 798 45 81 of 00 49 441 711 72

dr. Nicoline van der Sijs
e-mail: nvdsijs@euronet.nl
tel. 071-523 89 86