Jaargang 35, 2003, nummer 2 (verschenen in 2004)

• Freek Schmidt.
  Armoede en verlichting. Het nieuwe werkhuis in Amsterdam en Abraham van der Hart. Blz. 89-122.
  ('Reforming Correction: the eighteenth-century Amsterdam workhouse and Abraham van der Hart'.
  In the late seventies of the eighteenth century, the Amsterdam magistrate commissioned the architect Abraham van der Hart to build a new workhouse, which became the largest building in the city. Its importance as an example of enlightened institutional and social reform in eighteenth- century architecture and as a vital stage in the 'birth of the prison', as described by Michel Foucault, has remained unnoticed.
  The seventeenth-century predecessors of the building have received attention from specialists (Sellin 1944) and more recently the penal system of the seventeenth-century Amsterdam houses of correction was even presented as a characteristic of Dutch seventeenth-century culture (Schama 1987). However, around the middle of the century enlightened reformers were becoming aware that the penal system in the Dutch Republic was not functioning properly. All over Europe, disciplinary institutions were being examined and through the influence of prison reformer John Howard and others, the public was becoming aware that most prisons were not suited for their purpose: they were only capable of confining criminals, not of re-educating them. Although the seventeenth-century Dutch houses of correction were still being presented as a model for new institutions outside the Netherlands, in Amsterdam the shortcomings of these buildings were already widely discussed. The new workhouse demonstrates a newly arisen concern for the well-being of the homeless and bears witness to the growing international movement for the social reform of institutions. Its solution to specific problems of pauperism and crime could only have emerged in Amsterdam at that particular time, when discussions concerning pauperism, poverty and economic recovery were strongly entwined. In this article, therefore, the building is considered as a specific Dutch contribution to the eighteenth-century Enlightenment, a contribution that shows its delicate relation to the Amsterdam work house tradition.)
• (In de rubriek 'De vertelde achttiende eeuw':)
  'Betje en Aagje en de illegale aardappelen', recensie Ter navolging van Kees 't Hart. Blz. 123.
• (In de rubriek 'Omtrent bronnen':) René Vos.
  Een Gouden Eeuw met grote gaten: Enkele ontwikkelingen rond de 'Republiek der Couranten' (1675-1800). Blz. 124-134
  ('A Golden Age with large holes. Recent developments around the 'Republic of Newspapers' 1675-1800.'
  Amsterdam has the reputation of being the earliest newspaper centre of Western Europe. From as early as 1618, and particularly since the 1670s, Dutch newspapers were widely distributed and read all over Europe, and in some cases even translated and reprinted. The period 1675-1800 can certainly be considered the 'Golden Age of the Dutch Press'.
  It is, however, a Golden Age with large holes, in sources, knowledge and research. Dutch newspaper collections of the seventeenth and eigteenth centuries cover only small portions. For that reason, research on newspapers from the early modern period in Holland is rather thin and mainly relies upon the outdated publications of W.P. Sautijn Kluit from the late 1900s.
  On the other hand, over the last 25 years there has been a substantial interest in the international influence and distribution of 'les Gazettes de Hollande' during the Ancien Regime. The Institut Pierre Bayle at the University of Nijmegen plays a major role in this international arena of publications, colloquia and exchanges.
  Another major development is the discovery of very large collections of - in many cases unique - early modern Dutch newspapers, from Berkeley to Moscow and from Stockholm to Naples. The Koninklijke Bibliotheek and the Nederlands Persmuseum have joined forces in formulating a project proposal for a dynamic Digital Library of Dutch newspapers 1618-1869, including a bi-lingual catalogue and bibliography, microfilming of national and foreign collections and - eventually - full text digitization. A pilot project for seventeenth-century newspapers is in preparation.)
• Gijsbert Rutten.
  Vondels 'Volkomen voorbeeldt'. Transmissie van Vondelialisme in de achttiende eeuw:een didactisch program. Blz. 135-152.
  ('Vondel's 'Volkomen voorbeeldt', Transmission of Vondelianism in the eighteenth century: a didactical programme'.
  The reputation of Vondel as the greatest Dutch poet of the seventeenth century, and indeed ever, was established in the second half of the seventeenth century and still defended at the end of the eighteenth. A set of mainly early-eighteenth- century linguistic and literary texts in which Vondel's normative status was propagated is to be held responsible for this 'transmission of Vondelianism'. This is demonstrated in two ways: the texts contributed to the creation of a canon of Vondel and Vondelianists, and grammatical prescriptivism somewhat secretly preserved Vondel's linguistic norms well into the eighteenth century. The texts concerned covered linguistic, literary as well as stilistic and rhetorical aspects, as a result of which they constituted a full didactical programme for students of language and literature, especially those with literary ambitions. 'Transmission' is proposed as a more accurate analytical term to describe this process than 'imitatio', because it refers to the dynamic relation between teacher, student and exemplum (i.c. Vondel) in which imitatio is only the procedure the student should adopt in order to create Vondel-like poetry. Throughout the paper the unity of linguistics and literary studies with regard to the early modern period is argued.)
• (In de rubriek 'Berichten uit de geleerde wereld':) David Wertheim.
  'Het kosmopolitische Nederland', bespreking lezingen van Margaret Jacob en Jonathan Israel. Blz. 153-155
• (In de rubriek 'Berichten uit de geleerde wereld':) Anna de Haas.
  'In memoriam Benny Pratasik'. P. 155
• Signalementen. Blz. 156-159.
  Edwin van Meerkerk,
  Dyades, lijnendragers en netwerken.Een model voor bestudering van de productie,distributie en consumptie van het gedrukte woord in de achttiende eeuw. Blz. 160-175.
  ('Dyads, intermediaries and networks: a model for the study of the production, distribution, and consumption of the printed word in the eighteenth century'.
  The history of the book has used various models for the analysis and description of the production, distribution, and consumption of texts. These models, however, such as Robert Darnton's 'Communication circuit' and Pierre Bourdieu's field- theory, fail to grasp the full complexity of the networks around the production of printed matter. This article proposes a new model for the analysis of writing, printing, and bookselling, using both concepts from Bourdieu and Darnton and concepts derived from sociological network theory. The main purpose of this new model is to grasp the dynamics of book production and to distinguish functions and processes from persons and institutions. Sociological network theory is a discipline that has its roots in the mathematical analysis of graphs. In the statistical analysis several key concepts are distinguished that can be used, mutatis mutandis, for the study of eighteenth-century book production. The most important of these are: centrality, which is the degree to which a 'point' (person, institution) is connected to other points in a network; intermediary, a point which is essential to the connection between others or other groups; path, the 'route' via which two point are connected; and the in- and out-degree, signifying the general direction of the contacts a certain point has. By focusing on these concepts, the force field around the production of a book is brought into view.)

Jaargang 35, nummer 1, 2003

• Peter J.A.N. Rietbergen.
  De profeten van Jan Nomsz (1738-1803): Zoroaster en Mohammed. P. 3-14.
  (The eighteenth-century Amsterdam writer Jan Nomsz (1738-1803) is mainly known as a prolific translator of, mostly, French plays, and as the author of a smaller number of original literary works. In both fields, historians of Dutch literature have not judged him kindly. This contribution tries to prove that their negative comments may have to be revised, at least if we consider two of Nomsz's own works: his tragedy Zoroaster (1768) and his 'romantic' biography Mohammed (1780). These texts have obvious literary merit; moreover, the ideas therein contained show Nomsz's surprising position in the eighteenth-century debate on the western and non-western views of man and society, within the context of a religious or, rather, an enlightened culture.)
• Joris van Eijnatten.
  The Church Fathers Assessed. Nature, Bible and Morality in Jean Barbeyrac. P. 15-25.
  (In his Traité de la morale des peres de l'Eglise (1728), the French-German-Dutch Huguenot Jean Barbeyrac (1674-1744) responded at length to critical reflections previously made by the French Benedictine Dom Rémi Ceillier (1688-1761) in the Apologie de la morale des pères de l'église (1718). Ceillier had made exception to what he regarded as the cavalier treatment of the Church Fathers in Barbeyrac's translation of Pufendorf's Le droit de la nature & des gens. Barbeyrac put forward his objections in the Traité de la morale, pointing out that the moral philosophy of the major patristic writers was both unbiblical and unreasonable. He assessed the Church Fathers' moral philosophy by judging it against both nature and the Bible as the two authoritative sources of moral knowledge. Barbeyrac juxtaposed Reason and Revelation, arguing that nature is normative in all matters unrelated to speculative doctrine. His historical scholarship and his views of nature implicitly seem to lead to quite radical interpretations, including a deist view of the Christian revelation and an affirmation of absolute political equality. Barbeyrac's own thought, however, does not appear to be free from religious and political ambiguities. The source of these ambiguities may well be his somewhat delicate position as a Hugenot refugee dependent on the support of foreign masters.)
• (In de Rubriek: 'Stand van zaken')
  Hanco Jürgens.
  Welke Verlichting? Tijdaanduidingen en plaatsbepalingen van een begrip. P. 28-53.
  (This article is a 'state of the art' on the concept of Enlightenment. Although the study of the Enlightenment is embedded in a strong scholarly tradition, the concept itself has different meanings and is appropriated in different ways side by side, often even to explain mutual contradictory trends. The author discusses four different approaches of the concept. According to the first approach the Enlightenment is seen as a state of mind, the dawn over the darkness of the mind. The second approach considers the concept as part of a dichotomy, with Romanticism, with darkness or with the Counter-Enlightenment. The third approach considers Enlightenment as a step forward towards modernity. The fourth approach presents the Enlightenment in a more historicized, contextualized, and decentralized picture as an epoch. In this approach, the contradictory developments are included and the different historical approaches are integrated to achieve a more complete concept of the Enlightenment. The study of the global Eighteenth Century should not submerge in general over-all discussions but should be embedded in local contexts, in the details, which give most information on forms of interaction, differences in habits and customs, motives and means, styles and forms and experiences of similarity and difference. Finally, the author contextualizes Enlightenment-Studies within the context of Twentieth-Century history.)
• (In de rubriek 'Berichten uit de geleerde wereld')
  Een interview met Jan Roegiers en Lodewijk Palm. P. 54-56.
• (In de rubriek 'Omtrent bronnen')
  Dries Vanysacker.
  Impressies en bekommernissen van een Italiaans prelaat op doorreis in de Nederlanden (1762). P. 57-64.
• Signalementen. P. 65-68.
• Eveline Koolhaas.
  'Mensch, ken u zelven'. Antropologie als bron voor de volkskunde van Johannes Le Francq van Berkheij. P. 69-86.
  (This article deals with the concepts 'volksbeschrijving', 'volkskunde' and 'volkskenner', (to be understood as the description, the knowledge and the scholar of a nation) as used for the first time in Dutch in the ethnographical volumes of the Natuurlijke historie van Holland (Natural history of Holland) of the medical doctor and poet Johannes Le Francq van Berkheij, published in 1776. As far as we know, this was unique at this early date. Berkheij's intention was to profile the 'national' (read Hollandish) identity. This he shared with other Dutch scholars. Berkheij however was the first to take the natural history of man as his starting point. Logically the content of his 'volkskunde' is to be examined in this context. Berkheij starts his ethnographical description by quoting Linnaeus' appeal to scientists, using his slogan 'Man, know thyself', to study the natural, anatomical and medical aspects of the human species as well as its moral, political and religious qualities. A science encompassing both the physical and the cultural did indeed emerge. As far as we know it was labeled 'anthropology' for the first time in 1778 in a French dictionary. However, if we look in the popular encyclopedia Huishoudelijk Woordenboek (Housekeeping Dictionary) and combine the entries 'Anthropologia' or 'Menschenleere' and 'Mensch', we discover that the new explanation of anthropology was introduced in Holland as early as 1768. The theoretical framework and method of Buffon's natural history of man are crucial to our understanding of Berkheij's wide-ranging choice of subjects and the 'modern' character of his approach. Modern because of: - his interest in the geographical and social variety of the population of Holland, - the manner in which he describes the different groups synchronically as well as diachronically, - and his preoccupation with sexual reproduction as the cause of ethnic diversification or 'degeneration'. At the same time however, Berkheij searched for things not changed, for the 'pure' relics of the Batavians, our supposed forefathers. He is highly original in his use of art and poetry as sources for the physiological and cultural description of the Holland's nation in the past.)

Jaargang 33, nummer 1, 2001

• Danny Beckers.
  Pieter Nieuwland (1764-1794) natuurfilofoof, wiskundige en dichter. Blz. 3-20.
  (De opkomst van genootschappen in Nederland in de achttiende eeuw hangt mogelijk samen met de enorme toename van kennis en het verdwijnen van het ideaal van de universele mens. Wiskundige genootschappen echter streefden het oude ideaal van de universele mens na door kennis van nieuwere wiskunde te propageren. Peter Nieuwland bracht de idealen van de nieuwere wiskunde tot uitdrukking).
• Jan Schillings.
  Bibliothèque germanique en Journal littéraire d' Allemagne. Opzet en uitvoering: een kwantitatieve benadering. Blz. 21-39.
  (Van 1684 tot 1756 nam de Bibliothèque germanique, die na 1743 Journal littéraire d' Allemagne heette, een belangrijke plaats in onder de Franstalige geleerdentijdschriften. In dit artikel wordt op een kwantitatieve manier gedetailleerd nagegaan hoe het beleid van de redactie werd vorm gegeven).
• Thomas von der Dunk.
  Reizen naar het oosten; Jacob Otten Husly en andere Nederlanders in Bentheim en Burgsteinfurt op het laatst van de achttiende eeuw. Blz. 41-68.
  (Bentheim en Burgsteinfurt waren in de achttiende eeuw populaire vakantiebestemmingen voor Nederlanders. Een van de vaste bezoekers was de Amsterdamse architect Jacob Otten Husly. Hij gaf zijn ervaringen weer in twee lezingen, die verloren zijn gegaan, maar gereconstrueerd kunnen worden uit reisverslagen van tijdgenoten).
• Matthijs van Otegem.
  De receptie van Descartes in Italië, 1700-1720. Blz. 69-83.
  (Descartes' filosofie vond in Italië later ingang dan elders in Europa. Dit kan slechts gedeeltelijk worden verklaard uit de sterke positie van de Rooms-katholieke kerk, die zijn werk op de Index had geplaatst. De nieuwe filosofie werd aanvankelijk in kringen buiten de universiteit bestudeerd, en verplaatste zich vandaar naar de universitaire wereld. In andere Europese landen verliep dat in omgekeerde volgorde).
• Harald Deceulaer.
  'Mapping the nation'. North East American Society for Eighteenth Century Studies, 26-29 oktober 2000: een selectief congresverslag. Blz. 85-93.
  (Onderwerpen waren onder meer: cartografie in de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk; gender; de Franse Revolutie; Verlichting en tegen-Verlichting; het theater als maatschappelijk, cultureel en ideologisch fenomeen).

Jaargang 32, nummer 1-2, eind 2000

• Ernestine van der Wall.
  Religie en Verlichting. Harmonie of conflict? Inleiding op het themanummer. Blz. 5-16.
• Ernestine van der Wall.
  Religiekritiek en apologetiek in de achttiende eeuw. De dynamiek van een debat. Blz. 17-36.
  (Zijn 'verlichte christenen' identiek aan 'ware christenen'? . Dit was voor veel gelovigen in de achttiende eeuw een brandende vraag. Traditionele christenen vonden van niet, meer progressieve gelovigen vonden van wel. Een voorbeeld van een traditionalist was ds. Jan Scharp met zijn 'Godgeleerd-historische verhandeling' uit 1793.)
• André Hanou.
  Wolff in schaapsvel: de Onveranderlyke Santhortsche Geloofsbelydenis, 1772. Blz. 37-51.
  (Deze Geloofsbelydenis, die anoniem verscheen, bleek later van de hand van Betje Wolff te zijn. De satirische tekst roept op tot tolerantie, want in deze verlichte tijd wordt de Republiek bedreigd door de tirannie van de stadhouders en de inquisitie van het dogmatisch calvinisme.)
• Gert-Jan Johannes.
  Commentaar. Blz. 52-56.
• Peter van Rooden.
  Vroomheid, macht, Verlichting. Blz. 57-76.
  (Critici van religie in de tijd van de Verlichting richtten zich tegen het machtsmisbruik van de confessionele staat, die religie lokaliseerde in een publieke orde. De opkomst van cultureel nationalisme en van de natiestaat lokaliseerde religie in het individu. Daardoor veranderde de context en de betekenis van de Verlichte visie op religie.)
• Joris van Eijnatten.
  Commentaar. Blz. 72-76.
• Jan de Vet.
  Gedachten uit de vroege Verlichting: Pieter Rabus' Vermakelykheden der Taalkunde. Blz. 77-93.
  (Met 'Vermakelykheden der Taalkunde', een verzameling artikelen uit 1692, wilde de Rotterdamse praeceptor en journalist Pieter Rabus bijdragen aan de ontwikkeling van een publiek dat geen klassieke opvoeding had gehad. Hij analyseerde klassieke bronnen en legde uit hoe bijgeloof ontstaat, hoe het zich voordoet en zich verbreidt.)
• Cornelis A. de Niet.
  Commentaar. Blz. 94-96.
• Dries Vanysacker.
  Verlicht ultramontaan: een contradictio in terminis of realiteit? Blz. 97-115.
  (Het Romeinse ultramontaanse kamp was geen monolithisch geheel, maar ook daarin waren verlichte geesten. Jacob Wellens (1726 - 1784) in Antwerpen en Giuseppe Garampi (1725 - 1792) in Rome zijn voorbeelden van 'verlicht ultramontanisme'.)
• Theo Clemens.
  Commentaar. Blz. 116-118.
• Jan Wim Buisman.
  'Onbekwaam tot enig goed?' Over de mensbeschouwing van de protestantse Verlichting. Blz. 119-127.
  (Omstreeks 1800 ontstond er in het Nederlands calvinisme, bij de protestantse dissenters en in het Rooms-katholicisme een meer optimistisch mensbeeld onder invloed van de Verlichting. Progressieve vertegenwoordigers van deze richtingen vonden elkaar in een soort vroege oecumene.)
• Roel Bosch.
  Commentaar. Blz. 128-130.
• Jan Snoek.
  Rationeel en irrationeel: over de bloei van esoterie in de achttiende eeuw. Blz. 131-141.
  (De heersende tegenstelling was niet die tussen rationeel en irrationeel, maar tussen traditioneel en modern. Modern is een mix van wetenschappelijk ('redelijk') en esoterisch (persoonlijk). Beide vullen elkaar aan als manieren om het Goddelijke te begrijpen respectievelijk te ervaren. In de negentiende eeuw ontstond er pas een tegenstelling tussen rationeel en irrationeel.)
• Wouter Hanegraaff.
  Commentaar. Blz 142-144.
• Wiep van Bunge.
  Rationaliteit en Verlichting. Blz. 145-164.
  (Om de Nederlandse Verlichting in Europees perspectief te kunnen zien, dienen historici de vroege Nederlandse Verlichting in de tweede helft van de zeventiende eeuw te plaatsen, toen de geschriften van Spinoza invloed hadden op Nederlandse, Duitse en Franse denkers.)
• Jan Roegiers.
  Verlichting metterdaad. Blz. 165-173.
  (De term 'katholieke Verlichting' komt in achttiende eeuwse bronnen niet voor, en ondervond later weerstand, in en buiten de Rooms-katholieke kerk. 'Christelijke Verlichting' werd verbonden met 'protestantse Verlichting'. Katholieken ontwikkelden echter wel een nieuwe geloofspraktijk, die paste bij de eigentijdse ontwikkelingen.)

Jaargang 31, nummer 2, augustus 2000

• Anke Gilleir.
  De individualiteit van de vrouwelijkheid of het geslacht van het universele: Johanna Schopenhauer (1766-1838) en de Weimarer Klassik. Blz. 129-142.
  (Met de publicatie van 'Johann van Eyck und seine nachfolger' van 1822 nam zij in Weimar deel aan het discours over individualiteit. Dat begrip betrekt zij op haar eigen werk.)
• Tom Verschaffel.
  Geschiedschrijving in de eerste persoon. De historicus als auteur in het achttiende-eeuwse België. Blz. 143-162.
  (In historische verhandelingen werd geleidelijk de historicus als schrijvend individu zichtbaar, die een persoonlijk antwoord gaf op een bepaald historisch probleem.)
• Gerard Schulte Nordholt.
  Are all men created to be universal? Dutch cultural and scientific societies in the decades around 1800. Blz. 163-172.
  (De snelle toename van kennis en informatie in de achttiende eeuw was een belangrijke factor in de opkomst van allerlei culturele en wetenschappelijke genootschappen.)
• Willeke Los.
  Locke in Nederland: de receptie van zijn ideeën over individualiteit in opvoeding en onderwijs bij P.A. Verwer (1696-1757) en K. van der Palm (1730-1789). Blz. 173-186.
  (Locke's publicatie 'Some Thoughts Concerning Education' (1693) vond ingang in Nederland, maar zijn ideeën werden door opvoedkundigen als Verwer en Van der Palm aangepast met het oog op lagere sociale klassen.)
• Marleen de Vries.
  Dichten is zilver, zwijgen is goud; vrouwen in letterkundige genootschappen 1772-1800. Blz. 187-213.
  (Voor 1800 was het aantal vrouwen in letterkundige genootschappen zeer gering. In de patriottentijd nam hun aantal toe. Bekende leden waren: Petronella Moens, Adriana van Overstraten, Maria Petronella Woesthoven.)

Jaargang 29, nummer 1, 1997

• Roel Bosch.
  Willem Goedes droom uit 1807 over het Rotterdam van 1850. Blz. 1-16.
• Jeremy D. Popkin.
  Antoine-Marie Cerisier, Le 'Leidse ontwerp', et le 'Grondwettige herstelling': un debat encore ouvert. Blz. 17-34.
• Rene Veerman.
  Het dodengesprek in Nederland. Blz. 35-60.
• Joost Rosendaal.
  Een vrolijke wijsgeer en braaf sansculot. Gerrit Paape in ballingschap (1787-1795). Blz. 61-79.
• Nathalie Kerssebeeck.
  'Wie zal de waerheyd beletten?' Pieter Corbeels, een geëngageerd drukker in Leuven en Turnhout (1755-1799). Blz. 81-103.
• Over de auteurs. Blz. 105.