Archief Onze Taal: jaargang 70 (2001)

Het archief met oudere nummers van Onze Taal is opgesplitst in enkele deelarchieven:

• archief 1999 (jaargang 68, incl. no. 67.12)
• archief 2000 (jaargang 69)
• het archief dat u nu aan het lezen bent: archief 2001 (jaargang 70)

Jaargang 70, nummer 12, december 2001

• Ewoud Sanders.
  Tot de laatste stuiver. Namen van munten in uitdrukkingen. Blz. 324-327.
  (Uitdrukkingen hebben een lang leven, zelfs als de betekenis van de daarin gebruikte woorden niet meer bekend is, zoals in "op zijn falie krijgen" ("falie"= regenmantel, middeleeuws Nederlands). Om die reden is het aannemelijk dat uitdrukkingen met "stuiver", "dubbeltje", "kwartje" en "gulden" niet met euro zullen verdwijnen. Er zijn geen spreekwoorden met "rijksdaalder" of "riks", en evenmin zijn er spreekwoorden met benamingen voor bankbiljetten (wel bijnamen, zoals "(rooie) rug", "vuurtoren", "geeltje"). Bovendien keren die munten en visuele kenmerken in het eurostelsel niet terug. Het is derhalve te verwachten dat die benamingen spoedig in de vergetelheid raken. In dit artikel zijn een groot aantal uitdrukkingen met "stuiver", "dubbeltje", "kwartje" en "gulden" bijeengebracht. Tevens worden de muntnamen etymologisch en historisch verklaard.)
• Ada van der Linden.
  Afscheid van "piek", "joet" en "geeltje". Bijnamen van verdwijnende munten en biljetten. Blz. 328- 329.
  (Dit artikel geeft een globaal overzicht van de bijnamen voor onze munten en bankbiljetten, de verklaring ervan en de benamingen voor eerder verdwenen munten, zoals een achtste stuiver (duit), een cent (spie o.a.), een vierde stuiver (oord), 2,5 cent (plak of plakker) en 150 cent ofwel daalder.)
• Ton den Boon.
  "Zalmkit", "frontloading" en "eurokwartje". Hebben de eurowoorden toekomst? Blz. 330- 331.
  (Naar aanleiding van de introductie van de euro zijn een groot aantal gelegenheidswoorden ontstaan, zoals "afrondingsproblematiek", "duale fase" en starterspakket". Als de invoering van de euro met succes voltooid is, zal er aan die woorden geen behoefte meer bestaan en zullen ze dus nooit in het woordenboek terechtkomen. Er zijn in de introductiefase ook een aantal bestaande bancaire termen van stal gehaald die nu bijna exclusief op de euro lijken te slaan, zoals "frontloading", "dode voorraad" en "versterf" of "verstervingswinst". Voorzover ze niet al in het woordenboek staan, komen ze er wellicht nu wel in. Een uitdrukking als "Zalmkit" haalt mogelijk het woordenboek, omdat het, net als het "tientje van Lieftinck", de "geschiedenis" in zal gaan.)
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 333.
  (Wat betekent "geronnen" in bv. "zo gewonnen, zo geronnen"? Is het "pitstop"of "pitsstop"? Wat is juist: "polshoogte nemen"of "poolshoogte nemen"? En hoe zijn de regels voor hoofdlettergebruik bij namen die voorafgegaan worden door adellijke titels, m.a.w. is "baron van Voorst tot Voorst" correct geschreven? Deze vier vragen staan deze keer centraal.)
• Redactie Onze Taal.
  Groenman-Taalprijs voor Ivo de Wijs. Het juryrapport en enkele citaten uit het dankwoord van De Wijs. Blz. 334-335.
  (Als geen ander heeft Ivo de Wijs aan de taal kleur gegeven met de vele gedichten, dialogen, conferences en liedjes die hij met zijn eigen cabaretgroep op de planken en als presentator voor de microfoon (Vroege vogels) heeft gebracht. Meer dan duizend liedteksten heeft hij geschreven. De Wijs is een dichter met métier, een vakman die de techniek van het verzen maken grondig beheerst. Zelf zegt hij in zijn dankwoord, dat je, als je aan een tekst zorg kúnt besteden, die zorg ook moet besteden. Maar als dat door omstandigheden niet kan, zoals bij de meeste sprekers in de praktijk, vindt hij het ook best. Een zin als "Hij stak met kop en schotels boven de rest uit" kan goed werken. Scherpslijpers verwijst hij graag naar "Literaire kunst" van Lodewick, waarin alle taalfouten stijlfiguren worden genoemd.)
• Ingmar Heytze.
  Schoolpoëzie. Blz. 335. Raptus.
  (Er bestaan geen echte dichtersopleidingen. De ware kunst van het dichterschap moet men zichzelf aanleren, door vele jaren studie en oefening. Een docent is daarbij niet nodig, want je moet het wiel toch zelf uitvinden. Overigens is Heytze sinds kort docent poëzie op de schrijfopleiding van een Utrechtse hogeschool... hij hoopt van zijn studenten nog heel wat te leren.)
• Redactie Onze Taal.
  Het jaar 2001. Meningen van taalgebruikers. Blz. 338-339.
  (Bart Chabot en Arjen Duinker (dichters), Marinel Gerritsen (hoogleraar Interculturele Bedrijfscommunicatie), Ruud Hendrickx (taaladviseur VRT), Twan Huys (NOS-correspondent VS), Ad Melkert (voorzitter Tweede-Kamerfractie PvdA), Jacomine Nortier (taalkundige), Els Ruijsendaal (voorzitter Algemeen Nederlands Verbond) en Jan W. de Vries (emeritus hoogleraar Nederlandse taalkunde) geven antwoorden op de volgende zes vragen: 1. Wat viel u in 2001 op als het gaat om taal in de ruimste zin van het woord? 2. Wat vindt u de belangrijkste taalgebeurtenis van dit jaar? 3. Wat is het beste boek (of artikel, of bericht of iets dergelijks) over taal dat u dit jaar las of gebruikte? 4. Wat is het ergste woord van 2001? 5. Wat is het mooiste woord van 2001? 6. Wie was dit jaar de beste taalgebruiker?)
• Marc van Oostendorp en Kees van der Zwan.
  Het jaar 2001. Van euro tot oorlog. Blz. 340-342.
  (Dit jaar was het Europees Jaar van de Talen. Op allerlei manieren moesten we enthousiast worden gemaakt voor de talenrijkdom van Europa. Maar de activiteiten gingen tamelijk onopgemerkt voorbij. Er werd natuurlijk wel over andere taalkwesties gediscussieerd. Daarvan wordt in 32 punten - verspreid over de twaalf maanden - verslag gedaan: de euro, gebarentaal, Maxima, 'Turk' in Van Dale enz.)
• Marc van Oostendorp.
  "Is het Zeeuws minder waard dan het Limburgs?" Twee jonge Zeeuwen over de positie van hun streektaal. Blz. 344-345.
  (Marco Evenhuis, oprichter van het Zeeuwse culturele tijdschrift Noe, en streektaalconsulent Marjolein de Visser spannen zich in voor een betere positie van het Zeeuws. Visser probeert de verschillende groepen die in Zeeland met het dialect bezig zijn bij elkaar te krijgen om te zien hoe ze samen de druk op de Haagse politiek kunnen opvoeren om de erkenning van het Zeeuws erdoor te krijgen. Ze zou het oneerlijk vinden als het Zeeuws niet erkend zou worden, terwijl het Nedersaksisch en het Limburgs dat wel zijn. Het Zeeuws is toch zeker niet minder waard dan het Limburgs !)
• Wim Blokzijl en Roos Naeff.
  Zoevende zinnen en vliegende vlakken. Adviezen voor PowerPoint-presentaties. Blz. 346-349.
  (De overheadprojector verliest steeds meer terrein aan het presentatieprogramma PowerPoint. In tegenstelling tot de sheets is de digitale PowerPoint-projectie goed leesbaar. Te goed eigenlijk, want nu laten sprekers vaak in één projectie veel te veel zien, terwijl het programma nu juist het gemak biedt van een stapsgewijze opbouw van de visuele ondersteuning. Omdat de techniek tot zo veel in staat is, hebben sprekers de neiging om met allerlei effecten het verhaal op te leuken. Niet doen! Gebruik ook geen geluid, maar wel kleur. Controleer hoe uw diavoorstelling er geprojecteerd uitziet. En zo staan er nog veel meer van dergelijke tips in dit artikel,)
• Marc van Oostendorp.
  Dozen verkopen zonder moeite. Blz. 349.
  (Stel dat u zich moet toeleggen op de productie en distributie van lege dozen. U moet eerst een innovatief businessplan opstellen. Hoe structureert u de presentatie van dat plan zodanig dat uw superieuren overtuigd raken van de waarde van uw plan? Dat kunt u doen met de "Wizard AutoInhoud" in het programma PowerPoint. De hele presentatie (innovatief !) is naar schatting binnen vijf minuten voor u in elkaar gezet. Maar u moet uw innovatief businessplan nog wel zelf maken!)
• Marc van Oostendorp.
  Heeft gezien / gezien heeft. Blz. 350. Het proefschrift van ... Shalom Zuckerman.
  (Zuckerman laat aan een proefpersoon een plaatje zien waar Nijntje op staat met een step, en zegt dat Nijntje blij is. Vervolgens vraagt hij "Waarom is Nijntje blij?". Het antwoord is dan "Omdat ze een step heeft gekregen" of "Omdat ze een step gekregen heeft". Het blijkt dat proefpersonen in deze en soortgelijke situaties consequent kiezen voor de ene of de andere vorm. Eerder hadden onderzoekers vastgesteld dat Groningers een voorkeur hebben voor "gekregen heeft" en Limburgers voor "heeft gekregen". Maar Zuckerman vond in zijn onderzoek (The Acquisition of "Optional" Movement, Groningen) dergelijke verbanden met de geboortestreek van zijn proefpersonen niet meer terug. Wel stelde hij vast dat 70 procent kiest voor "heeft gekregen". De keuze blijkt bovendien afhankelijk van de talige context. Als een woord als "nooit" of "vrijwel" wordt toegevoegd, zegt men "Omdat zij die step niet gekregen heeft". Of "omdat de legers elkaar vrijwel afgeslacht hebben" en niet "...hebben afgeslacht". Merkwaardig was dat de kinderen van de proefpersonen vrijwel allemaal kozen voor "gekregen heeft". Maar als ze ouder worden, beginnen sommigen de volgorde om nog niet helemaal opgehelderde redenen te veranderen. Sprekers van het Nederlands kunnen worden onderverdeeld in twee "dialecten" die overigens niet corresponderen met maatschappelijke verschillen. Daardoor is de onderlinge tolerantie hoog.)
• Arjan Broere.
  "Ik ken u toch ergens van?". Receptievaardigheden voor beginners. Blz. 351.
  (December is de receptiemaand bij uitstek. De kunst is in gesprek te komen met mensen die je interessant of de moeite waard vindt en oninteressante mensen te vermijden of netjes kwijt te raken. In dit artikel vindt u daarvoor nuttige tips.)
• Raymond Noë.
  InZicht. Blz. 353-354. Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, cd-roms, congressen, lezingen e.d. in taalkundig Nederland.
  (Deze keer: korte besprekingen van 7 boeken, 1 mededeling en 1 tijdschrift:
  • John Man, "Alfa bèta. Hoe ons alfabet vormgaf aan de westerse beschaving"
  • A.L. Hottenhuis, Wat (nog) niet in Dijkhuis staat". Aanvulling op het in 1979 gepubliceerde "Twents in woord en gebruik" van G.J.H. Dijkhuis.
  • Wim Klooster, "Grammatica van het hedendaags Nederlands. Een volledig overzicht"
  • Bas Hageman, "Barbarismenwoordenboek. Hoe Nederlands is uw Nederlands nog?"
  • Herman J. Claeys, "Vlaams dialectenwoordenboek" (bevat zo'n 14.000 woorden van het Brabants, het Limburgs en het Vlaams, met etymologische bijzonderheden en informatie over de verwantschap met andere dialectwoorden. Een substantieel deel bestaat uit (voor de Vlaamse dialecten kenmerkende) gallicismen)
  • Nicoline van der Sijs, "Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen" (handelseditie van haar dissertatie).
  • Amira Armenta, "Een nieuwe tong" (meertaligheid is handig en nuttig, maar alleen als je dagelijks je moedertaal kunt spreken).
  • Etymologisch woordenboek op internet. De eerste gedeelten van het "Groot etymologisch woordenboek van het Nederlands" (EWN) zijn nu op internet te raadplegen (http://iiasnt.leidenuniv.nl/ied/index2.html).
  • Tijdschrift: "Naamkunde", verschijnt tweemaal per jaar. Een gemiddelde aflevering telt onveer 150 pagina's. Het bevat voornamelijk wetenschappelijk onderzoek naar eigennamen en de context waarin ze voorkomen. Redactie: M. Devos, A. Marynissen, J. Van Loon, R.A. Ebeling, D. Gerritzen en K.F. Gildemacher.

Jaargang 70, nummer 11, november 2001

• Redactie Onze Taal.
  Nederlands digitaal. Blz. 280 (7 art.).
  (Dit extra dikke themanummer is gewijd aan de ontwikkelingen in de computertechnologie, zoals spraakherkenning, programma's die teksten kunnen samenvatten, sprekende computers die de docent gedeeltelijk kunnen vervangen en de steeds geraffineerder wordende zoekmachines op het internet.)
• Herbert Blankesteijn.
  De computer spreekt tegen. Is spraaktechnologie gehandicapt? Blz. 281-283.
  (Spraaksynthese is slechts in enkele gevallen zinvol, bijvoorbeeld bij afasie. Voor slechtzienden is het ouderwetse cassettebandje verreweg te prefereren boven een computerstem. Bij het surfen op het internet moet de blinde de tekst die hij of zij wil horen eerst selecteren... Een brailleleesregel is praktischer. Het complement van spraaksynthese is spraakherkenning, en wel in twee varianten: spraakbesturing en dicteren. Bij spraakbesturing (wissen!, opslaan!) is het te gebruiken vocabulair weliswaar beperkt, maar de gebruiker moet een groot aantal commando's uit het hoofd leren. Bij dicteren moet een uiterst ingewikkeld programma ontworpen worden, dat zeer veel werkgeheugen vereist. Spraaktechnologie is overigens nog volop in ontwikkeling, maar voorlopig lijken de toepassingsmogelijkheden voor gehandicapten zeer beperkt.)
• Strik, Helmer.
  "Dat heb ik helemaal niet gezegd!" De prestaties van de spraakherkenner. Blz. 284-286.
  (Een spraakherkenner gebruikt drie informatiebronnen, die mensen ook gebruiken: akoestische modellen van de klanken die in een taal voorkomen, een woordenlijst en een taalmodel. De spraakherkenner begint met de klanken te onderscheiden, bijvoorbeeld de klanken "eu" en "ui". Vervolgens beschikt hij over een woordenlijst in twee versies: een in grafemen (gewone spelling) en een in fonemen (klankschrift). Op basis van de woordenlijst weet hij dat "duir" niet maar "deur" wél bestaat. Tenslotte beschikt hij over een taalmodel dat hem in staat stelt te beslissen dat in de zin "In Holland staat een huis" het woord "huis" waarschijnlijker is dan "heus". Een groot probleem is dat er zeer veel uitspraakvariaties zijn, waarop je een computerprogramma niet kunt voorbereiden. Sprekers maken niet alleen gebruik van de reeds genoemde herkenningsmodellen, maar ook van visuele informatie (lippen, wenkbrauwen, mimiek en gebaren). En bovendien maken mensen bij hun communicatie gebruik van hun algemene kennis die zegt hoe je een zin als "Vandaag is Wall Street ingestort" moet interpreteren. De niet-talige informatiebronnen zijn uiterst lastig, zo niet onmogelijk te vangen in een goed werkend programma. Automatische spraakherkenning is dus verre van een opgelost probleem.)
• Jan Kuitenbrouwer.
  Dag zeik niet. Blz. 287.
  (In deze column die eerder in de Volkskrant verscheen, beschrijft Kuitenbrouwer zijn worsteling met het door hem aangeschafte spraakbesturingsprogramma Philips FreeSpeech (versie: '98). Hij probeerde deze column aan de pc te dicteren, maar dat ging niet bepaald voorspoedig. JK: Ik hou u op de hoogte. PC: En kou nu op de hoop ze. JK: Dat zei ik niet. PC: Dag zeik niet.)
• Sjaak Priester.
  Linkse koppelingen. Blz. 287.
  (In de Nederlandse versie van het Amerikaanse programma "Adobe GoLive 5.0" staat ergens dat er gekozen kan worden tussen "rechts" en "koppelingen". De vertaler (of een vertaalmachine?) heeft blijkbaar "left" vertaald in "links" en vervolgens dat (Nederlandse) woord opgevat als een meervoud van het Engelse "link" en is zo tot "koppelingen" gekomen.)
• Peter-Arno Coppen.
  "Een mooie manier om taal te beschrijven". Interview met drie hoogleraren computerlinguïstiek. Blz. 288-290.
  (De geïnterviewden zijn: Harry Bunt, Jan Landsbergen en Remko Scha. Gedrieën begonnen zij rond 1970 hun carrière bij Philips, waar zij zich moesten bezighouden met kunstmatige intelligentie, oftewel AI (Artificial Intelligence). De meest relevante toepassing leek toen de ontwikkeling van een systeem voor het halen van informatie uit een gegevensbestand. Zo ontstond "PHLIQA", een computerprogramma dat vragen in een natuurlijke taal (Engels) accepteerde. Eind zeventiger jaren ging ieder zijns weegs. Hun verdere onderzoek leidde niet meteen tot concrete toepassingen, maar hun fundamentele onderzoek heeft de ontwikkeling van het geautomatiseerde 'Openbaar vervoer reisinformatie' mogelijk gemaakt. Zij hebben geen hoge verwachtingen van QA (Question Answering), waarbij gewerkt wordt met beperkte contexten. Deze zijn goed voor eenvoudige situaties, zoals theaterreservering en reisinformatie. De laatste tijd is er veel meer aandacht voor "multimodaliteit": het gelijktijdig gebruiken van toetsenbord, spraak, muis en aanraakscherm. Uiteindelijk specialiseerde Bunt zich in de dialoogtheorie, de relatie tussen taal, context en gespreksdeelnemers (waaronder de computer). Scha verdiepte zich vooral in de manier waarop een computer gebruik zou kunnen maken van de waarschijnlijkheden in de taal, ook in relatie tot de context. Landsbergen werkte het vertaalontwerp van PHLIQA verder uit voor de automatische vertaling tussen natuurlijke talen.)
• Wilbert Spooren.
  De computer leert lezen. Automatische tekstsamenvatting en de betekenis van woorden. Blz. 291-293.
  (Word 2000 heeft een knop waarmee je een samenvatting van een tekst kunt maken. Het resultaat is echter beroerd. Maar er is een nieuwe ontwikkeling: de Latente Semantische Analyse (LSA). Het uitgangspunt van deze methode is dat de betekenis van een woord bepaald wordt door woorden die vaak in de omgeving van dat woord voorkomen. De basis wordt gevormd door een gigantisch groot corpus teksten. Vindt de computer daarin dat "Greenpeace", "natuur" en "bos" vaak bijeen staan, en dat elders in dat corpus "bos" en "natuur" naburige woorden zijn van "gezondheid", dan kan hij concluderen dat er tussen "Greenpeace" en "gezondheid" een latent verband bestaat. Volgens de ontwerpers kan LSA ook ingezet worden bij de automatische beoordeling van schriftelijke werkstukken van studenten. Deze worden vergeleken met voorbeeldwerkstukken in het corpus. De beoordelingen door de LSA-computer blijken sterk overeen te komen met die van menselijke beoordelaars. Overigens zijn we nog ver verwijderd van een volautomatische samenvatting.)
• Theo Stielstra.
  Aan een half woord genoeg? De taalgevoeligheid van zoekmachines. Blz. 293-295.
  (De eerste generatie zoekmachines hield zich helemaal niet bezig met taalkwesties. Maar nu er zo'n slordige 1,5 miljard pagina's op het web staan, wordt het steeds dringender dat zoekvragen preciezer worden geformuleerd. En daarmee schuift de ontwikkeling in de richting van zoekmachines die vragen in een natuurlijke taal kunnen begrijpen. Een dergelijke zoekmachine vindt men op de site van de Postbank. De techniek erachter is ontwikkeld door Q-Go, een bedrijf dat zich richt op zoeken in het Nederlands. Deze natuurlijke-taalmachine is op zijn best wanneer de vragen binnen een beperkt domein worden gesteld.)
• Marc van Oostendorp.
  Een moord beramen met vakantiekiekjes.Teksten (de)coderen met de computer. Blz. 296-297.
  (Met behulp van computers kan de communicatie via e-mail en fax door inlichtingendiensten worden gevolgd. Dit gebeurt door alle berichten razendsnel door te lezen op verdachte woorden en woordcombinaties. Gesproken berichten zijn heel wat lastiger te volgen. Toch maakt men gebruik van automatische spraakherkenning, maar dan alleen bij verdachte personen, wier spraakeigenaardigheden na verloop van tijd te herkennen zijn.
  Er zijn computerprogramma's voor het versleutelen van berichten, maar evenzeer voor het ontcijferen ervan. Een geavanceerde manier om een code te kraken, is gebaseerd op de statistische eigenschappen van een bepaalde taal (voorbeeld: in het Nederlands komen de "e" en woorden als "de", "het" en "een" veel voor). In de Tweede Wereldoorlog hadden de Amerikanen Navajo-indianen in dienst die berichten in hun - zeer gecompliceerde- taal verstuurden en weer terugvertaalden. De Japanners hebben die berichten nooit kunnen ontcijferen.)
• Jan Erik Grezel.
  Een praatjesmaker met een spraakgebrek. Taal- en spraaktechnologie in het talenonderwijs. Blz. 298-300.
  (Idealiter leert men een vreemde taal in de de vreemdetaalomgeving. Met de nieuwe taal- en spraaktechnologie kan men die vreemdetaalomgeving in het klaslokaal creëren, bv. door leerlingen interactief met internet of een computerprogramma te laten communiceren, en er meteen spraak aan te koppelen. Leerlingen blijken dit leuk te vinden. Volgens Lou Boves (KUN) staan programma's waarbij leerlingen met de computer moeten spreken, nog in de kinderschoenen. Maar met korte zinnetjes binnen een beperkte context lukt het al heel aardig.)
• Ingmar Heytze.
  Cyberpoëzie. Blz. 300. Raptus.
  (De virtuele dichter "Ray Kurzweil's Cybernetic Poet" kan meer dan een ander pc-programma: het analyseert het werk van een dichter en is daarna in staat volkomen nieuwe strofen te schrijven. Het gaat nog maar met korte gedichtjes zoals haiku's en epigrammen: een sonnet is nog te moeilijk. Een zorgelijke ontwikkeling? Nee, want wat geeft het als een lezer geraakt wordt door een gedicht uit de computer? Het gaat erom dát ie geraakt wordt. Het wachten is op de winnaar van de Buddingh'-prijs die toegeeft dat de helft van zijn werk uit de computer kwam.)
• Redactie Onze Taal.
  Loos alarm. Blz. 301.
  (Opnieuw een greep uit de inzendingen van lezers die hun spellingchecker van Word 2000 of Word 97 hebben betrapt op lachwekkende alternatieven voor goed gespelde woorden en eigennamen. "Veenendaal"? Nee, suggestie "mensentaal". "Mailtje"? Nee: "asieltje".)
• Redactie Onze Taal.
  Weesmoeder. Blz. 304.
  (Hoe zou je iemand kunnen noemen die een kind, een broer of een zus heeft verloren? Op die vraag reageerde een aantal mensen. Men suggereerde "nabestaande", "eremoeder", "moeder-zaliger", "verliesmoeder", "weemoeder" en "weesmoeder". Alleen het Hebreeuws kent dergelijke woorden.)
• Ewoud Sanders.
  Telefoonbotje. Blz. 304.
  (Hoe noem je de korte, hevige pijn die je voelt als je je elleboog stoot? Dat was de vraag in het juninummer. Uit de tientallen readcties is een lijst te maken van zo'n veertien woorden als bv. "elektrisch botje", "schokbotje", "telefoonbotje", "jodenbotje" en weduwnaarsbotje".)
• Taaladviesdienst.
  Vatten/vaten. Vraag en antwoord. Blz. 305.
  (Het verschil in meervoudsvormen heeft te maken met de herkomst van die woorden. "Vat" (waar je iets in kan doen) kwam in het Middelnederlands al voor met de meervouden "vate" en "vaat". "Vat" in de betekenis van "handvat" is van oorsprong geen zelfstandig naamwoord, maar is afgeleid van een werkwoord, nl. 'vatten'.)
• Taaladviesdienst.
  Meld u aan / houdt u rekening met... Vraag en antwoord. Blz. 305.
  (In "meld u aan" is "u" lijdend voorwerp; "meld" krijgt dus geen -t. In de tweede zin is "u" onderwerp en moet "u" een "t" krijgen.)
• Taaladviesdienst.
  Newyorks/New-Yorks/New Yorks. Vraag en antwoord. Blz. 305.
  (De naslagwerken verschillen van mening over de vraag welke van de drie de juiste spelling van het bijvoeglijk naamwoord is. De voorkeur gaat uit naar "New Yorks", omdat dit het beste aansluit bij de spellingregels voor aardrijkskundige regels waarin streepjes blijven staan ("Zuid-Hollands"). Het lijkt dus logisch dat ook spaties blijven staan.)
• Taaladviesdienst.
  91 Andere woorden voor "loungen" / Ander woord voor ... "interface". Blz. 306
  (57 Lezers droegen 91 alternatieven aan voor "loungen". Uiteindelijk is gekozen voor "uitspannen" dat mooi verwijst naar "uitspanning" en "ontspannen".
  Gevraagd wordt om alternatieven voor "interface", het geheel van middelen dat de computergebruiker ter beschikking heeft om een programma te bedienen (bijvoorbeeld toetsenbord, aanraakscherm, invulscherm, aanklikbare velden en gesproken invoer.)
• Harry Cohen.
  Smetteloos Nederlands. Wat willen taalpuristen nu eigenlijk? Blz. 308-310.
  (Leenwoorden vernederlandsen in de loop der tijden, en wel zodanig dat ze niet meer als woorden van vreemde herkomst worden ervaren. Veel woorden van buitenlandse oorsprong zijn in feite internationalismen: ze hebben in vele talen ingang gevonden, zoals "radio" en "computer". Zojuist is verschenen het "Barbarismenwoordenboek. Hoe Nederlands is uw Nederlands nog?" van Bas Hageman. De auteur stelt dat een leenwoord pas een barbarisme is, als het zich niet voegt naar onze regels en gebruiken (1) en als het bovendien ook niet nodig is, omdat er bruikbare, goed Nederlandse alternatieven zijn (2). Maar wat is er eigenlijk tegen de uitbreiding van het aantal synoniemen in de Nederlandse woordenschat? En waarom vult Hageman zijn lexicon voor dertig procent met woorden die als ingeburgerd worden aangemerkt? Dit zou nog te verklaren zijn als hij een wetenschappelijk werk op het oog had gehad. Nu dat niet het geval is, had hij zich beter kunnen beperken tot die leenwoorden, die niet ingeburgerd zijn, onder aanreiking van goed Nederlandse alternatieven voor de puristen. Wie een boek schrijft om anderen te vertellen wat mag en niet mag, riskeert de Charivarius ("briljant taalvirtuoos"maar ook "pedante zeur") van de toekomst te worden.)
• Battus.
  De degen wint bij tegenwind. Opperlandse vingeroefeningen (4). Blz. 311 (4e en laatste voorpublicatie uit "Opperlandse taal- en letterkunde" waarvan de herziene editie net verschenen is.)
  (Er zijn 676 woorden die overgaan in andere woorden door de laatste en eerste letter te verwisselen: "Gein/neig", "keur/reuk". Er kan een extra medeklinker (r of l) ingesmokkeld worden: "Murw/wurm", "flop/plof". Of met twee medeklinkers aan beide kanten: "drent/trent", "glans/slang". Ook zijn er voorbeelden van twee lettergrepen: "lacher/rachel", "laven/navel". En tenslotte nog mooie gevallen als "diernaam/miernaad" en "remonstrantenhoed/demonstrantenhoer".)
• Nicoline van der Sijs.
  Naaste familie. Blz. 312-313. Etymologica.
  (Onze naaste familie wordt gevormd door talen die net als de onze teruggaan op het Germaans: het uitgestorven Oost-Germaanse Gotisch, de Noord-Germaanse talen Deens, Faeroers, IJslands, Noors en Zweeds, en de West-Germaanse talen Engels, Duits en Fries.
  De Germanen kwamen tussen 1000 en 500 v.Chr. vanuit Zweden en Noorwegen naar het zuiden. De aldaar wonende volken namen het Germaans over. In de Romeinse tijd heeft het Germaans veel woorden uit het Latijn overgenomen. Na de val van het Romeinse Rijk (476) trokken de Germanen in verschillende richtingen weg. In de Nederlanden vestigden zich de Saksen (in het oosten) en de Franken (in het binnenland). Het moderne Nederlands is ontstaan door een vermenging van de verschillende dialecten, met het Frankisch als basis.)
• Riemer Reinsma.
  Dries. Geschiedenis op straat. Blz. 314.
  (Een dries was in de vroege middeleeuwen een stuk gemeenschapsgrond dat beurtelings als bouw- en als grasland werd gebruikt. Naast de meest voorkomende straatnaam "Dries" vinden we "Dres(ch)" in West-Friesland, Heiloo en Akersloot, en "Driest" in Bussum, de Gelderse Vallei en Maarsbergen en op de Noord-Veluwe.)
• Raymond Noë.
  "Kagh kwam dojinnekik". De taal van Atlantis. Blz. 315.
  (Voor de Disney-film "Atlantis, the Lost Empire" bedacht de taalkundige Marc Okrand een taal. Hij nam het Indo-Europees als uitgangspunt en construeerde op basis daarvan een taal die daar van een voorloper had kunnen zijn. Hij zocht naar klanken die in veel talen voorkomen. Het resultaat klinkt sierlijk en vloeiend. De grammatica is echter niet van Indo-Europese "oorsprong", met achtervoegsels en geheel afwijkende woordvolgorde. Speciaal voor de acteurs maakte Okrand een video "How to speak Atlantean". Ook het Atlantisch alfabet moest een voorloper lijken van andere schriftsoorten. De schriftvorm is "boustrofedon": de eerste regel wordt van links naar rechts geschreven, de tweede van rechts naar links, enzovoorts.)
• Guus Middag.
  Centenvanger. Blz. 316-317. Woordenboek van de poëzie.
  (De slotzin van "De graafmachine", een gedicht van de Braziliaanse dichter Ledo Ivo, luidt: "In de slaperige ogen van de centenvanger op de bus over de boulevard / is deze wereld een vertoning". Wat is een centenvanger? Geen enkel Nederlands woordenboek kent dit woord. De vertaling van August Willemsen lijkt niet juist. In het Portugees staat er "trocador". Dit blijkt een vaak nogal slaperige functionaris te zijn die achterin de bus in ruil voor kaartjes munten in ontvangst neemt.)
• Redactie Onze Taal.
  Tamtam. Taalberichten. Blz. 317.
  Twee berichten:
  1. Taalgen gelokaliseerd.
  In 1998 kwamen Britse onderzoekers een gen op het spoor dat, als het beschadigd raakt, de spraak verstoort. De ontdekkingen werden gedaan bij een familie bestaande uit veertig, over drie generaties verdeelde mensen, van wie de helft kampt met een hardnekkig spraak-probleem. De oorzaak is een "verschrijving" in hun DNA. Maar daarmee was nog niet het "taalgen" gelokaliseerd. Dat gebeurde pas, toen hetzelfde gebrek gevonden werd bij iemand die niet tot deze familie behoorde.
  2. Taal Bin Laden.
  De Marokkaans-Nederlandse schrijver Faoud Laroui heeft uitgelegd hoe het komt dat mensen zich vrijwillig door Bin Laden de dood in laten jagen: deze spreekt een glashelder klassiek Arabisch, wat bij moslims veel respect afdwingt.
• Noë, Raymond.
  Inzicht. Blz. 318-319.
  (Korte bespreking van 4 boeken, een aantal websites over doventaal en 3 aankondigingen:
  • Nelleke Moser, " De strijd voor rhetorica. Poëtica en positie van rederijkers in Vlaanderen, Brabant, Zeeland en Holland tussen 1450 en 1620".
  • Erica Huls, "Dilemma's in menselijke interactie. Een inleiding in de strategische mogelijkheden van taalgebruik" (over beleefdheidstheorie)
  • Johan de Caluwé en en Ariane van Santen, "Gezocht: functiebenamingen (m/v). Wegwijzer voor vorming en gebruik van Nederlandse functiebenamingen"
  • Hans Bennis, "Tegengestelde krachten in taal" (uitgebreide versie van zijn inaugurale rede vanwege zijn benoeming tot bijzonder hoogleraar taalvariatie aan de UvA)
  • De Landelijke Vereniging van Neerlandici (LVVN) houdt op 24 november 2001 een congres onder de titel "Zorg om het schoolvak Nederlands".
  • De Stichting Tekstcorpora en Databestanden in de Humaniora (STDH) houdt op 16 november 2001 een studiedag over het internet als corpus voor taalkundig onderzoek.
  • Op 13 december 2001 vindt in Leiden de twaalfde juniorendag van de Nederlandse Vereniging voor Toegepaste Taalkunde (ANéLA) plaats.
  • En tot slot een vijftal belangrijke websites over gebarentaal: Dovenschap (www.dovenschap.nl), Vi-taal (www.denhaag.org/~vitaal), Gebarenbieb (www.gebarencentrum.nl), Effatha (www.effatha.nl) en Computergebaren (http://users.pandora.be/cyberdeaf).

Jaargang 70, nummer 10, oktober 2001

• Charles den Tex.
  Vaag Nederlands rukt op. "Een stukje corporate image voor ons als professionals". Blz. 240-242. Taalmythen.
  (Er bestaan opvattingen over taal die zo hardnekkig zijn dat het is alsof ze niet meer bewezen hoeven te worden. In deze aflevering van de serie "Taalmythen" gaat het om de stelling "Vaag Nederlands rukt op". Communicatieadviseur Charles den Tex is het daarmee eens, maar taalkundige en lexicograaf Riemer Reinsma denkt er heel anders over. Den Tex: Met de opkomst van de nieuwe zakelijkheid, het no-nonsensebeleid, begonnen politici zich te bedienen van metaforen die ontleend zijn aan de markt en het bedrijfsleven. De spoorwegen een bedrijf noemen, dat zich moet onderwerpen aan de tucht van de markt is een vaagheid, want er is geen markt: de NS is een monopolistische uitvoeringsorganisatie van een publieke taak. Een ander teken van vaagheid is het gebruik van "als": een politicus zegt niet dat het niet kan, maar "Als minister zeg ik dat dit niet kan". Dit gebruik van "als" is een manier om alle opties open te houden. Steeds meer mensen weten niet eens meer dat ze in metaforen praten. Op basis daarvan valt te verwachten dat de vaagheid alleen maar erger kan worden.)
• Riemer Reinsma.
  Taalmythen. Een eiland van vaagheid in een oceaan van duidelijkheid. Vage taal alleen in politiek in opmars. Blz. 242-244.
  (Anders dan Charles den Tex denkt (zie het vorige artikel) is vage taal geen wijdverbreid verschijnsel. Op zijn hoogst zijn alleen politici de laatste jaren opvallend vager gaan praten. Burgers houden tegenwoordig de politici goed in de gaten, vandaar dat de laatsten er behoefte aan kunnen hebben zich niet al te duidelijk uit te drukken. Ook de machthebbers in het bedrijfsleven spelen niet altijd open kaart tegenover hun personeel. Er zijn geen aanwijzingen dat gewone burgers onder elkaar vager zijn gaan praten.)
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 249.
  (Drie kwesties staan deze keer centraal: is het "de/het stempel"in uitdrukkingen als "een belangrijk(e) stempel drukken", waarom is het "promiscue" met een -e ook in de onverbogen vorm terwijl dat niet geldt voor bv. "continu" en "cru", en is het aan te raden "hernemen" te gebruiken in zinnen als "het toneelstuk wordt hernomen"?)
• Jaap de Jong.
  Retorica als remedie tegen de oppervlakkigheid. Interview met Quintilianus-vertaler Piet Gerbrandy. Blz. 250-252.
  (Over het vertalen van Quintilianus' "Institutio oratoria" heeft Gerbrandy twaalf jaar gedaan, maar het is dan ook "een geniaal boek van een geniale vertaler" (Hugo Brandt Corstius) geworden. Voor de Grieken en de Romeinen was spreekvaardigheid van zeer groot belang, omdat alleen daarmee invloed uit te oefenen was op de politieke besluitvorming. Bij de tegenwoordige media komt het meer aan op uiterlijk voorkomen en is het met de taalbeheersing en het stijlgevoel erbarmelijk gesteld. Ook het verdwijnen van de "donder- en bliksempreken" heeft onze toesprakencultuur zeer verschraald. Waarom dan toch dit boek vertaald? Omdat het historisch erg interessant is: het staat vol met mooie anekdotes over politieke gebruiken, normen en waarden, en omgangsvormen. Voor schrijvers en journalisten is het een goudmijn vol adviezen over de zin van stijlfiguren, zinsbouw en argumentatie. Wat is Quintilianus' belangrijkste inzicht? Zonder precisie, toewijding en inspanning bereik je op taalgebied niets. Een goede opleiding kost twintig jaar. Onzorgvuldig formuleren is een teken van onzorgvuldig denken. Gerbrandy is uiterst pessimistisch over het huidige onderwijs: hij spreekt van "vermaledijde basisvorming".)
• Ton den Boon.
  Verse woorden. De persoonlijke noot. Blz. 253-254.
  (Wat er in een woordenboek komt is voor een deel afhankelijk van de interesse van de redacteur. Een redacteur met grote belangstelling voor klassieke muziek zal een incourant woord als "bachtrompet" opnemen, terwijl hij courante woorden uit de popcultuur over het hoofd ziet. Daarbij moet men wel bedenken dat de woordenschat rond klassieke muziek in de loop der eeuwen vaste betekenissen heeft gekregen, terwijl die van de popmuziek nog volop in beweging is. Onlangs genoteerd: adoptiekoe, calamiteitenverlof, flitsgeheugen, gelbra, muziekmobieltje, pleisterpil, ruimtezeilen, schepsaus, schroefdak, subsidieval.)
• Redactie Onze Taal.
  Toch zoekfunctie "volledige tekst" op Van Dale-cd-rom. Blz. 254.
  (In de plusversie van de cd-rom van Van Dale leek de fulltext- zoekfunctie te ontbreken. Toch kun je die met wat moeite wel gebruiken: druk tegelijk Shft, Ctrl, Alt en F10 in en de optie 'Volledige tekst' komt toch. Van Dale zegt dat zo gedaan te hebben omdat de optie Geavanceerd zoeken beter is dan de optie Volledige tekst. Alleen met Geavanceerd zoeken doorzoek je ook bv. de aanhangsels waarin citaten staan.)
• Jan Renkema, Jan, Emmy Vallen en Hans Hoeken.
  Tuinapparatuur of Garden Equipment? Verschillen in betekenisnuance tussen Nederlandse en Engelse termen. Blz. 257-259.
  (Er wordt vaak op gewezen dat Engelse termen een andere betekenisnuance hebben dan Nederlandse. Verondersteld wordt dat Engelse termen meer geassocieerd worden met trendgevoeligheid en exclusiviteit dan hun Nederlandse equivalenten. In een onderzoek aan de KUB werden aan 120 proefpersonen drie paren winkelnamen (geheel in het Engels/geheel in het Nederlands) en twee paren personeelsadvertenties (met veel Engelse termen/geheel in het Nederlands) voorgelegd. Bij de winkelnamen werd de exclusiviteit gemeten door te vragen naar de prijs van de producten en de leeftijd van het koperspubliek, en bij de personeelsadvertenties naar de hoogte van het salaris, de genoten opleiding, het aantal jaren ervaring en het aantal werknemers. Het imago van winkels en bedrijven werd gemeten in termen van deskundigheid, betrouwbaarheid en trendgevoeligheid. De resultaten van dit onderzoek leveren geen bewijs voor het bestaan van verschillen in betekenisnuance tussen Engelse termen en hun Nederlandse equivalenten. Het maakt de proefpersonen dus niet zoveel uit of er nu Engels of Nederlands wordt gebruikt. Jongeren staan ook niet positiever tegenover Engelse termen dan ouderen. Dit onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door de instelling van de Leerstoel Taalverzorging van het Genootschap Onze Taal.)
• Jan Noordegraaf en Marijke van der Wal.
  Een standbeeld voor Lambert ten Kate. Een achttiende-eeuwse taalkundige pionier opnieuw uitgegeven. Blz. 260-262.
  (Binnenkort verschijnt er een heruitgave van "Aenleiding tot de kennisse van het verhevene del der Nederduitsche sprake" van Lambert ten Kate (1723). In 1710 debuteerde hij als taalkundige met "Gemeenschap tussen de Gottische spraeke en de Nederduytsche". Anders dan zijn tijdgenoten ging hij systematisch te werk door te zoeken naar regelmaat, onder meer aan de hand van een lijst van overeenkomstige woorden in het Gotisch en het Nederlands. In de jaren 1710-1723 werkte hij zijn bevindingen verder uit, hetgeen resulteerde in zijn "Aenleiding". Hij ontdekte regelmatige klinkerwisselingen in de zogenaamde onregelmatige werkwoorden, waarbij hij verschillende werkwoordklassen onderscheidde. Pas in de negentiende eeuw zou Jacob Grimm opnieuw die klinkerwisselingen onder de aandacht brengen en de term "ablaut" munten. Ook bedacht hij de empirische benadering: regels vinden in het materiaal in plaats van ze zelf te bedenken. In de "Aenleiding" komen niet alleen etymologie en werkwoordsystematiek aan de orde maar ook spreekstijlen: hoogdravend, deftig en gemeenzaam. Hij pleitte ook voor twee spellingen: een die gebaseerd is op gewoonte en een op het principe dat één klank moet corresponderen met één teken. Jammer genoeg vond dit laatste geen ingang.)
• Alied Blom.
  Vijf keer meer dan. Blz. 262-263.
  (In het oktobernummer 2000 van dit tijdschrift keurde de Taaladviesdienst de zin "Duitsland, met tachtig miljoen inwoners, heeft vijf keer meer inwoners dan Nederland met zijn zestien miljoen inwoners" af. Het argument was dat dit zou neerkomen op 16 miljoen plus 5 keer 16 miljoen, dus 96 miljoen. Maar nergens in Van Dale of het WNT vindt men een aanwijzing dat "keer meer" vermenigvuldiging en optelling in zich combineert. In een naschrift handhaaft de Taaladviesdienst met klem van argumenten zijn standpunt. Maar beiden zijn het er over eens dat "vijf keer zo veel" de voorkeur verdient.)
• Susanne van der Kleij en Marc van Oostendorp.
  "De Vlaamse vergadercultuur is mannelijker". Taalkundige Marinel Gerritsen over cultuurverschillen in communicatie. Blz. 264-265.
  (Marinel Gerritsen is sinds kort hoogleraar 'interculturele bedrijfscommunicatie vanuit sociolinguïstisch perspectief' aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Eind september hield ze haar inaugurele rede over verschillen in communicatiecultuur tussen Nederland en Vlaanderen. Een handig begrip om culturen te vergelijken is "onzekerheidsvermijding". In sommige culturen probeert men zo veel mogelijk onzekerheden uit te sluiten, waardoor contracten langer en gedetailleerder worden, terwijl organisaties hiërarchisch zijn opgebouwd. Vlaanderen is daar een duidelijk voorbeeld van. In Nederland is men gemakkelijker: contracten zijn kort en organisaties platter. Met andere woorden, Nederlanders durven wat meer risico te nemen. Ook kan men bedrijfsculturen uitzetten op een schaal van "typisch mannelijk" naar "typisch vrouwelijk". Vrouwelijk is streven naar een goede sfeer en goede relaties met je baas en collega's. Mannelijk is de nadruk leggen op prestaties en competitie. De Vlaamse cultuur is wat mannelijker. Cultuurverschillen zijn te meten door mensen lijstjes woorden voor te leggen en hun te vragen de woorden die bij hen opkomen te melden. Bij "werk" komt zowel bij Vlamingen als Nederlanders "geld" als eerste associatie op, maar als tweede geven de Vlamingen "vervelend" en de Nederlanders "leuk". In gezamenlijke vergaderingen zijn de Vlamingen wantrouwig en bang om hun mond open te doen (angst voor domme opmerkingen), terwijl zij de Nederlanders arrogant vinden. Deze begrijpen op hun beurt weer niet waarom die Vlamingen niets zeggen.)
• Ewoud Sanders.
  Een telegram uit Darmstadt. Nog meer uitdrukkingen met een woordspeling op een geografische naam. Blz. 266-267.
  (Vijf aanvullingen van lezers op uitdrukkingen met woordspelingen op Nederlandse en Belgische plaatsnamen die Sanders besprak in de vorige twee nummers van Onze Taal; verder twaalf uitdrukkingen met woordspelingen op buitenlandse steden, zoals "een telegram uit Darmstadt" (buikloop), "het is daar in Hongarije" (het is daar armoe troef - ook in Duitsland wordt Ungarn in verband met honger gebracht), "Over Kalis thuiskomen" (berooid van een reis terugkomen) of "Hij komt van Kleef" (hij is gierig).)
• Battus.
  Opperlandse vingeroefeningen (3). Het gefietste. Blz. 268.
  (Bij wijze van voorproefje van de herziene uitgave van zijn standaardwerk "Opperlandse taal- en letterkunde" mag Battus onze taal nog even creatief uitbreiden. Aldus: "Ge kent: het gebeente, de verzameling beenderen. De "ge-te"-constructie verdient een wedergeboorte, dus: Het gefietste, de verzameling fietsen op een stationsplein." En: "Op het Amerikaanse continent onderscheidt men vijf gebergtes. Waarom die dan niet tezamen het "gegebergtete" genoemd?".)
• Frank Jansen.
  Zoek de verschillen. Blz. 269.
  (Met voorbeelden laat hij zien hoe twee gemeenten op eenzelfde verzoek (toezending van een geboortebewijs in verband met een voorgenomen huwelijk) zeer verschillend reageren: de een keurig en vriendelijk, de ander bars en afstandelijk.)
• Redactie Onze Taal.
  Loos alarm. Blz. 270.
  (Nog meer voorbeelden van rare adviezen van de spellingchecker, nu van Word 2000, zoals "Satan" voor "Sadam" en "hertenkampen" voor "hertentamen".)
• Ingmar Heytze.
  Raptus. Wat bedoelt de dichter? Blz. 270.
  (Val een dichter niet lastig met vragen zoals: Wat inspireert u? Dicht u alleen als u inspiratie hebt, of kunt u het altijd? Want ze weten zich er geen raad mee. Dichten is een van de hoogste vormen van denken - in feite is het niet-denken. Daarom kan een dichter ook met geen mogelijkheid zeggen wat hem inspireert. "Inspiratie is een kogel. Je voelt er niets van totdat hij inslaat, en dan heb je wel iets beters te doen dan uitleggen waar hij eigenlijk vandaan komt.".)
• Reinsma, Riemer.
  Geschiedenis op straat. Bus. Blz. 271.
  (De naam "Bus" komt vooral in het Zuiden van Nederland voor: bijvoorbeeld De Bus in Nistelrode. Van oorsprong hoeft het niet altijd om bebost terrein te gaan: het kan ook slaan op een weiland dat met riet begroeid is: Busch (Krommenie), Busch en Dam (Uitgeest).)
• Redactie Onze Taal.
  Tamtam (Taalberichten). Blz. 273.
  (Drie berichten:
  1. Discussie over "Turk" in Van Dale.
  Volgens de Nationale Ombudsman heeft de politie ten onrechte geweigerd serieus een klacht over discriminatie in de grote Van Dale te onderzoeken. Volgens de klager horen uitdrukkingen als "aangaan als een Turk" en "aan de Turken overgeleverd zijn" niet in het woordenboek thuis. Deskundigen menen echter dat S. voor de rechter geen schijn van kans maakt. Het woordenboek is geen zeef, maar een reservoir.
  2. Website hekelt Van Dale-cd-rom.
  De Vlaamse beroepspuzzelaar Dirk Serneels verzamelt op zijn website "Het Schan Dale Blunderweb" allerlei fouten en gebreken van de Van Dale op cd-rom. Uitgever Schutz is niet onder de indruk. U vindt de website op: http://belgacom.net/schandale/
  3. Nicoline van der Sijs krijgt Visser-Neerlandiaprijs.
  (Voor de manier waarop zij historische teksten toegankelijk heeft gemaakt voor een breed publiek en voor de "liefde voor onze taal- en cultuurhistorie" die uit haar werk naar voren komt.)
• Raymond Noé.
  InZicht (met informatie over nieuwe boeken, congressen en lezingen in taalkundig Nederland). Blz. 274-275.
  Korte bespreking van 6 boeken, 1 aankondiging en 2 tijdschriften:
  • "Vroegmiddelnederlands woordenboek"
    (handelseditie van het vorig jaar zomer door het Instituut voor Nederlandse Lexicologie gepresenteerde gelijknamige boek over het Nederlands van de dertiende eeuw; zie website: http://www.inl.nl/.)
  • Wim Daniëls, "Van Dale junior spreekwoordenboek"
    (gericht op kinderen vanaf een jaar of tien; ca. 2500 spreekwoorden en uitdrukkingen)
  • Hans van Driel, "Digitaal communiceren"
    (over de karakteristieken van oude (papier), nieuwere (tv) en nieuwste media (internet) en de consequenties daarvan voor de communicatie. Gaat ook in op de kenmerken en kwaliteit van websites)
  • Jean-Bernard Bamps en Joachim Lennert, "De taal van de menukaart. Frans"
  • Peter Schelling, "De taal van de menukaart. Italiaans"
  • Jaap de Berg, "Trouw schrijfboek"
    (vernieuwde en uitgebreide editie: 130 pagina's meer; is ook in z'n geheel op internet te vinden, en wel op http://www.schrijfboek.nl/)
  • Op 1 november 2001 houdt de Europese Beweging Nederland (EBN) een openbaar debat onder de titel "Meertaligheid in een Europese Unie van 27 landen", met als centraal thema de (on)werkbaarheid van de taalkundige pluriformiteit
  Tijdschrift.
  • "L1 - Educational Studies in Language and Literature" is een nieuw internationaal tijdschrift over het zogenaamde L1-onderwijs (moedertaal- of standaardtaalonderwijs).
  • "Met andere woorden" is een kwartaalblad dat uitgegeven wordt door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG). Het informeert over allerlei aspecten van het bijbelvertalen. Hoofdred.: L. van Kampen.

Jaargang 70, nummer 9, september 2001

• Frank Jansen
  "Taal is vooral ook leuk". Een blik op de Nederlandse taalcolumns. Blz. 204-206.
  (In dit artikel worden de taalcolumnisten Huib Boogert (De Telegraaf), Wim Daniëls (Eindhovens Dagblad en Brabants Dagblad), Liesbeth Koenen (NRC Handelsblad), Jan Kuitenbrouwer (de Volkskrant) en Ewoud Sanders (Nederlandse Staatscourant) met elkaar vergeleken. Opmerkelijk is de kloof die er blijkt te bestaan tussen deze taalcolumnisten en algemene columnisten als Ronald Plasterk, Max Pam, S. Montag, Frits Abrahams, Jan Blokker, Jan Mulder, Koos van Zomeren en anderen die ook vaak over taal schrijven. Zou een rondetafelgesprek verhelderend kunnen werken? Onderwerp: taal en communicatie.)
• Redactie Onze Taal.
  Loos alarm. Blz. 210.
  (Wederom voorbeelden van lachwekkende alternatieven die de Word-spellingchecker geeft voor woorden en namen die hij niet kent. Voor 'Willem Elsschot' suggereert hij 'Willem Nekschot' als alternatief. Wie in Velp woont kan zijn woonplaats beter 'Help' noemen, aldus deze checker.)
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 211.
  (Is "controleren" ok correct in de betekenis "beheersen" of is het dan een anglicisme? Wat is het verschil tussen "over" en "na" bij tijdsaanduidingen? En wat doet iemand die het huwelijk "door de bijslaap voltrekt" (aldus Van Dale in 1950): "consumeert" hij of "consummeert" hij?)
• Marc van Oostendorp.
  Zingen in gebarentaal. Doventolken op het concertpodium. Blz. 212-213.
  (De Amerikaanse actrice Mindy Brown vertaalt al sinds eind jaren tachtig muziek in gebarentaal. Tijdens haar theateropleiding volgde ze uit louter nieuwsgierigheid ook een cursus Amerikaanse Gebarentaal. Ze trad geregeld op met het LA Philharmonic Orchestra en sprak dan van te voren met de dirigent over zijn visie op de te spelen stukken, welke beelden en wat voor een verhaal hij daarbij had. Brown en de bekende Nederlandse doventolk Gerdinand Wagenaar treden op met het theater-programma "Zipper". Op het congres van Onze Taal op 3 november zal een deel van "Zipper" te zien zijn.)
• Taaladviesdienst.
  Andere woorden voor "royalty watcher". Ander woord voor ... "loungen". Blz. 214-215.
  (142 Lezers stuurden 199 verschillende alternatieven in, van "oranjegluurder" en "kroonkijker" tot "vorstenvolger". "Volger" wordt beschouwd als de beste vertaling van "watcher", vandaar dat de keus is gevallen op "koningshuisvolger".
  Een ander woord wordt nu gevraagd voor "loungen", een vorm van uitgaan - voor zowel jongeren als ouderen - die het beste kan worden omschreven als "het zalig nietsdoen in gezelschap", met de nadruk op sfeer, comfort en onthaasten.)
• Ingmar Heytze.
  Rapture. Blz. 215. Raptus.
  (Rond 1997 ontstond er een serieus literair debat over de vraag of rap en poëzie geen verwante kunstvormen waren, sterker nog: of rap eigenlijk niet een nieuwe poëzie was. "Rappers hebben de poëzie door mond-op-mondbeademing op het nippertje gered. De poëzie zal van binnenuit worden geëlektrificeerd en nooit meer dezelfde zijn", aldus Gerrit Komrij. Een juiste voorspelling of niet, het succes van de nederhop geeft de dichter in ieder geval stof tot nadenken. En als het gaat om plezier en vrijheid in de omgang met taal, geven rappers dichters makkelijk het nakijken.)
• Jan Erik Grezel.
  "Compleet is een woordenboek nooit". Interview met dr. F. de Tollenaere, de archeoloog van het Nederlands. Blz. 216-218.
  (Félicien de Tollenaere (89) studeerde Germaanse filologie in Gent. Hij kwam na een korte periode als leraar terecht bij het Woordenboek der Nederlandsche Taal in Leiden terecht, waar hij veertig jaar werkte. Hij nam het initiatief tot oprichting van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) in Leiden en legde het fundament voor de Nederlandse computerlexicologie met zijn boek "Nieuwe wegen in de lexicologie". Hij werd bekend door zijn bewerking van het het populaire "Etymologisch woordenboek" van Jan de Vries.
  De Tollenaere vertelt over zijn werk aan het WNT ("ik deed een jaar over het voorvoegsel "ver-", en ook aan "van" heb ik een jaar gewerkt"). Woordenboekenmakers en etymologen nemen veel over van hun voorgangers, ook hun fouten. Maar hij is altijd erg kritisch geweest en heeft zodoende veel fouten kunnen herstellen. Overnemen mag, maar wel met bronvermelding.)
• Redactie Onze taal.
  Tamtam (Taalberichten). Blz. 219.
  (Drie berichten:
  1. Spraakverwarring oorzaak dodelijk vliegtuigongeluk (in '00 kwam een Britse piloot bij een ongeluk op de luchthaven Charles de Gaulle om het leven en raakte zijn collega zwaar gewond, doordat de verkeersleider Frans sprak, terwijl de piloten die taal niet machtig waren);
  2. Weinig Nederlands in allochtone gezinnen (in bijna de helft van de gezinnen van Turkse of Marokkaanse afkomst in Den Haag wordt weinig of geen Nederlands gesproken. Toch blijkt ook dat allochtonen het belang van de Nederlandse taal onderkennen)
  3. Dordtse politie leert Papiamento (Om beter met de Antilliaanse jongeren te kunnen communiceren hebben Dordtse politieagenten basaal Papiamento geleerd. Het blijkt te helpen).
• Nicoline van der Sijs.
  Verre familie. Blz. 220-221. Etymologica.
  (Het Nederlands heeft naaste en verre familie. Onze naaste familie zijn de andere Germaanse talen, waaronder het uitgestorven Gotisch. Onze verre familie omvat veel meer talen. Daarin kunnen we woorden kunnen vinden die de Indo-Europese talen gemeenschappelijk hebben, de zg. erfwoorden. De oudste geschreven Indo-Europese taal is het Hettitisch (spijkerschrift). Hierin zijn veel oude kenmerken behouden gebleven. Voor de bestudering van de Indo-Europese talen zijn de gegevens van de Indo-Iraanse tak het belangrijkst. Hierin zijn zeer veel teksten overgeleverd. Nauw verwant hieraan zijn het (Oud-)indisch en het Iraans. De oudste geschreven vorm van het Oudindisch zijn teksten in het Sanskriet. Van het Sanskriet, Grieks en Latijn bestaan verreweg de meeste teksten. Dat is de reden waarom bijna ieder Nederlands woord dat tot het Indo-Europees kan worden herleid, wel een verwant uit een of meer van deze talen heeft.)
• Ewoud Sanders.
  Van Aardenburg tot Zwijndrecht (2). Uitdrukkingen met een woordspeling op een plaatsnaam. Blz. 222-225.
  (Het Nederlands telt zeer veel uitdrukkingen waarin een plaatsnaam voorkomt: "kijken of je het in Keulen hoort donderen", "zo oud als de weg naar Rome". Ooit kon een plaats zich onderscheiden, waarna er een gevleugelde uitdrukking kon ontstaan. Een relatief kleine groep geografische uitdrukkingen stoelt echter op een talig principe: op woordspeligheid of volksetymologie. Zo kun je van een dom iemand speels zeggen "Hij komt/is van Domburg". Sanders heeft een verzameling van 105 geografische uitdrukkingen aangelegd die stoelen op dit talige principe. Dit is deel twee; deel 1 verscheen in Onze Taal, nr 7/8.)
• Guus Middag.
  Diensthuis. Blz. 226-227. Woordenboek van de poëzie.
  (Met "ijzeren diensthuis" in zijn gedicht "Liefst niet" doelt Anton Korteweg op het met aluminiumplaten afgewerkte gebouw waarin het Nederlands Letterkundig Museum is gehuisvest waarvan hij directeur is. Het gedicht staat in de bundel "Voor de goede orde" (1988). "Werkhuis" zou in dit verband beter hebben gepast, ware het niet dat hij ook wil verwijzen naar Exodus 20:2: "Ik ben de Heere uw God, die u uit Egypteland, uit het diensthuis, uitgeleid heb". Noteren wij daarom in het woordenboek van de poëzie: "'diensthuis' (bijbels): slavernij; ook wel, ten onrechte, gebruikt voor de vrijwillige slavernij van een leuke directeursbaan, acht uur per dag, bij een landelijke museuminstelling op het gebied van de Nederlandse letterkunde en dierzelver documentatie, of voor het pand, aan alle eisen van de Arbowet voldoend, waarin deze functie wordt uitgeoefend (Prins Willem-Alexanderhof 5, 2595 BE Den Haag).")
• Battus
  Het lam is lam. Opperlandse vingeroefeningen (2). Blz. 227.
  (Een voorproefje uit de herziene uitgave van zijn "Opperlandse taal- en letterkunde": honderd voorbeelden van zelfstandige naamwoorden die tevens bijvoeglijk naamwoord zijn, zoals "het lam is lam, het wild is wild". Deze opsomming is nog niet volledig. "U kunt er vast tien bij verzinnen.")
• Hans Heestermans.
  Hoe braaf is braaf? Over veranderende woordbetekenissen. Blz. 230-231.
  (Er was een tijd dat "stout" "fier","zelfbewust" betekende. Hoe kunnen woordbetekenissen veranderen van positief naar negatief en andersom?. Deze vraag behandelde Heestermans in zijn lezing tijdens de jaarvergadering van het Genootschap Onze Taal op 7 juni 2001. Ook bij het tegengestelde van "stout", namelijk "braaf" zien we een ontwikkeling van het positieve naar het minder positieve. Ook het omgekeerde komt voor: bv. het woord "wreed", dat in de jeugdtaal van nu "leuk" betekent.)
• Marc van Oostendorp.
  Het bedrijfsleven en het Fries. Blz. 232. Het proefschrift van ... Ab van Langevelde.
  (Voor zijn proefschrift "Bilingualism and Regional Economic Development" (RUG) interviewde de econoom Van Langevelde 24 managers van Friese bedrijven, die in meerderheid van mening waren dat het Fries goed was voor de klantenbinding en de sfeer op de werkvloer gunstig beïnvloedde. Uit de interviews bleek echter ook dat de ondernemers zich nogal boos maakten over de invoering van Friestalige gemeentenamen, want dat was verwarrend en duur. Overigens neemt het aantal Friestaligen in Friesland nog steeds af.)
• P.H.M. Smulders.
  Kort verslag jaarvergadering Genootschap Onze Taal. Blz. 228-229.
  ( Steeds meer belangstelling voor de Taaladviesdienst en voor de website, een licht dalend ledenaantal, informatie over de pas gestarte Tilburgse leerstoel Taalverzorging van Jan Renkema en de benoeming van Ludo Permentier als nieuw bestuurslid: dat zijn enkele hoofdpunten uit het verslag over de jaarvergadering van het Genootschap Onze Taal.)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 233-234.
  (Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, con gressen, lezingen e.d. in taalkundig Nederland. Deze keer: korte besprekingen van acht boeken, een tentoonstelling en een website.)
  • Andrew Baxter, "Effectief corresponderen in het Engels" ;
  • "Van Dale Handwoordenboek Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans";
  • Luc Herman en Bart Vervaeck, "Vertelduivels. Handboek verhaalanalyse" (een overzicht van traditionele en recente inzichten uit de verhaalanalyse);
  • P.G.J. van Sterkenburg, "Vloeken" (zo'n tweehonderd pagina's meer dan de eerste druk);
  • A.M. Duinhoven, "Analyse en synthese in het Nederlands" (de zinsbouw van het hedendaags Nederlands (en elke andere taal) is het product van de steeds terugkerende keuze tussen analyse en synthese, simpel gezegd, tussen "tafel waaraan mensen ontbijten" en "ontbijttafel");
  • Merel Houdijk en Joke Scheepers, "Voorbereid op taalstage";
  • G.F. Diercks en J.C.F. Nuchelmans, "Latijn dat leeft. Repertorium van Latijnse woorden en uitdrukkingen in het Nederlands van nu";
  • L. Koelmans, "Het Nederlands van Michiel de Ruyter. Morfologie, woordworming, syntaxis";
  • "Het ABC op reis" (een tentoonstelling die de komende twee jaar door Nederland zal reizen. Ze gaat in op alfabetisering en analfabetisme);
  • Een interessante website is die van Ruud Hendrickx, de taaladviseur van de VRT. De site lijkt op de stijlboeken die sommige kranten hebben uitgegeven. Hier vindt u ook Hendrickx' taalcolumn en de complete tekst van het Taalcharter van de VRT, waarin deze omroep zijn taalbeleid formuleert. Zie http://www.taaldatabanken.com/

Jaargang 70, nummer 7-8, juli - augustus 2001

• Jan Erik Grezel.
  Veeltalig voetbal. Spraakverwarring onder topvoetballers? Blz. 168-172.
  (Ajax-trainer Co Adriaanse vindt dat zijn spelers Nederlands moeten kunnen spreken en verstaan. De spelers worden daarom op Nederlandse les (volgens de "Delftse methode") gestuurd. Ook bij Vitesse heeft men een strenge taalpolitiek: Nederlandse les is verplicht. Wie lessen verzuimt loopt kans niet te worden opgesteld.)
• Jan Erik Grezel.
  "Dick, jij geen vrije schop geven". Scheidsrechter Jol over de omgang met buitenlandse spelers. Blz. 173.
  (Als scheidsrechter Dick Jol in het buitenland fluit, bedient hij zich van Engels en Duits, en zo nodig van lichaamstaal, maar in Nederland alleen tegen spelers die pas hier zijn. De andere buitenlanders moeten "zijn Nederlands maar kunnen begrijpen". Als een speler iets in een vreemde taal tegen hem zegt, begrijpt hij meestal uit de toon en de lichaamstaal wel wat de ander bedoelt. Hij juicht het toe dat buitenlandse spelers verplicht worden Nederlands te leren. In de scheidsrechters-opleiding wordt veel aandacht besteed aan het communicatieve aspect. Het is bijvoorbeeld handig te weten dat gebaren niet overal hetzelfde betekenen.)
• Redactie Onze Taal.
  Word-leed. Blz. 176.
  (In de rubriek "Loos alarm" zijn al heel wat voorbeelden boven tafel gekomen van missers van de Word-spellingchecker. Zo verandert Word "IJsland" in "Ijsland", omdat Word onze "IJ" niet kent. Zijn er nog meer ergernissen te melden? De redactie wil een lijst met klachten samenstellen en deze overhandigen aan Microsoft, de maker ervan.)
• Taaladviesdienst.
  "Zij zijn elkaars gelijke(n)". Blz. 177. Vraag en antwoord.
  (Wanneer komt er een slot-n na "gelijke"? Is het "aambeeld" of "aanbeeld"? Is "verzoeke" een aanvoegende wijs? En moet in de zin "Personen moeten langer dan tien jaar overleden zijn voordat er een straat naar hen vernoemd mag worden" niet het woord "geleden" worden ingevoegd? Deze vier taalkwesties worden in dit nummer van Onze Taal besproken.)
• Ewoud Sanders.
  Van Aardenburg tot Zwijndrecht (1). Uitdrukkingen met een woordspeling op een plaatsnaam. Blz. 178-180.
  (Het Nederlands telt zeer veel uitdrukkingen waarin een plaatsnaam voorkomt: "kijken of je het in Keulen hoort donderen", "zo oud als de weg naar Rome"). Ooit kon een plaats zich onderscheiden, waarna er een gevleugelde uitdrukking kon ontstaan. Een relatief kleine groep geografische uitdrukkingen stoelt echter op een talig principe: op woordspeligheid of volksetymologie. Zo kun je van een dom iemand speels zeggen "Hij komt/is van Domburg". Sanders heeft een verzameling van 105 geografische uitdrukkingen aangelegd die stoelen op dit talige principe.)
• Redactie Onze Taal.
  Congres Onze Taal 3 november. Blz. 181.
  (Het volgende congres zal worden gehouden in de Rotterdamse Doelen, en wel op 3 november. Thema: de wisselwerking tussen taal en beeld. Zes sprekers zullen worden afgewisseld door drie optredens waarin het thema op bijzondere wijze wordt belicht: een opvoering uit de nieuwe musical "Kuifje", Jacques Brel en David Bowie in gebarentaal, en een optreden van Bart Chabot.)
• Redactie Onze Taal.
  Cd-rom met alle jaargangen Onze Taal. Blz. 181.
  (Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag wil Genootschap Onze Taal een cd-rom uitbrengen waarop alle jaargangen van het tijdschrift staan, dus van 1932 tot 2000. Deze uitgave moet dit najaar ter beschikking komen en zal Euro 35 (NLG 77,-) kosten. Wie weleens geschreven heeft in Onze Taal en nog geen brief van Onze Taal heeft ontvangen, kan het beste zelf contact opnemen met de redactie (tel. +31 (0)70-356.12.20, e-mail onzetaal@onzetaal.nl. De uitgave is geen commercieel project.)
• Riemer Reinsma.
  Poldersloten in Pleimuiden. Nederlandse namen op oude zeekaarten. Blz. 182-184.
  (Nederlandse zeevaarders gaven vaak Nederlandse namen aan markante plaatsen aan de kusten waarlangs zij voeren. Soms zijn die namen verbasteringen van plaatselijke benamingen, zoals "Kemenesse" (Les Cheminées, een Franse eilandengroep in het kanaal), "Kantelberg" (Canterbury) en "Pleimuiden" (Plymouth). Maar ook gaven de Nederlanders geheel eigen namen, alsof er geen plaatselijke namen bestonden, zoals "Ter Stolp" aan de Poolse kust. De cartograaf Lucas Jansz. Waghenaer publiceerde in 1584 en 1585 "Spieghel der Zeevaerdt". In 1942 promoveerde de neerlandicus B.C. Damsteegt met de "Nieuwe spiegel der zeevaart", waarvan onlangs een herziene herdruk verscheen, bevattende dertig kaarten, die een compilatie vormen van de vele kaarten die Damsteegt aantrof in de zeemansgidsen en zeeatlassen die van 1540 tot in de achttiende eeuw verschenen zijn.)
• Battus.
  Opperlandse vingeroefeningen. Blz. 184-185.
  (In november verschijnt er een nieuwe, herziene editie van Battus' "Opperlandse taal- en letterkunde". Tot november zal er in Onze Taal een maandelijks voorproefje daarvan verschijnen. Dit keer over anagrammen ("De ogen van de gnoe") en ("X-rijke woorden") over het zoveel mogelijk vóórkomen van een letter in een zo kort mogelijk woord: zeven maal de letter "a" in "baccalaureaatsgraad", vijf maal een "b" in "hobbeldebobbel" ... drie maal een "z" in "jazzmuziek".)
• Nicoline van der Sijs.
  Klanken en wetten. Blz. 186-187. Etymologica.
  (Toen de verschillende talen zich uit het Indo-Europees ontwikkelden, traden er klankveranderingen op, met name bij de medeklinkers. Voor ons is de verandering in het Germaans interessant, de zogenaamde Germaanse klankverschuiving, beschreven door Jacob Grimm. Na de Germaanse klankverschuiving traden er ook binnen het Germaans klankverschuivingen op, waardoor de verschillen ontstonden tussen de moderne Germaanse talen. Deze (Oud)hoogduitse klankverschuiving vond waarschijnlijk in de tweede helft van de vijfde eeuw plaats. Deze was verantwoordelijk voor een regelmatig verschil tussen de Nederlandse en Duitse medeklinkers: appel/Apfel, tijd/Zeit, dorp/Dorf, ik/ich, pond/Pfund. Kennis van deze klankwetten maakt het lezen van etymologische woordenboeken eenvoudiger en behoedt de amateur voor het te snel leggen van verbanden tussen woorden uit verschillende talen.)
• Ad Foolen.
  "Ik liep weg om meteen terug te komen". Is het 'vooruitblikkende' "om" een taalfout? Blz. 188-189.
  (In zinnen als "Zwemmer Van den Hoogenband verliet het startblok als laatste maar nam na zeventig meter de leiding om deze niet meer af te staan" kan "om" niet door "teneinde" worden vervangen. Om die reden keurden taaladviseurs als Charivarius zulke zinnen af. Tegenwoordig staat men er milder tegenover. Het valt op dat het vooruitblikkende "om" steeds voorkomt aan het eind van een beschrijving die twee of meer samenhangende gebeurtenissen beslaat. Dit prospectieve "om" het markeert de laatste in een reeks van gebeurtenissen.)
• Peter de Langen.
  Straattaal. Blz. 189.
  (In een multiculturele omgeving bezigen jongeren op straat woorden uit een immigrantentaal: bv. "djaffen" (= stelen). Soms worden bestaande woorden van een andere betekenis voorzien: een pen straffen (stelen), gierige schoenen (mooie schoenen), een wrede (prachtige) film. Maar dat soort woordgebruik is wel aan mode onderhevig.)
• Jef Braekmans.
  Vreemdvormingen. Blz. 189.
  (Het Deense woord voor waterstof is "brint", dat aan het begin van de negentiende eeuw werd gemunt door de Deense wetenschapper H. Orsted. Het is afgeleid van "braende" (branden). In iedere andere taal is het vakwoord afgeleid van een woord voor "water'. Braekmans noemt dit verschijnsel een "exologisme" oftewel "vreemdvorming".)
• Marc van Oostendorp.
  Hoe meer dialecten, hoe beter. Deskundigen maken zich sterk voor de streektaal. Blz. 190-191.
  (Tijdens een symposium dat onlangs werd gehouden op het Meertens Instituut stonden twee meningen tegenover elkaar. Aan de ene kant, bijvoorbeeld bij de Taalunie, de opvatting dat met het officieel erkennen van enkele streektalen er nieuwe ongelijkheid ontstaat. Door sommige streektalen een aparte status toe te kennen creëeer je immers ongelijkheid: de streektalen met een status zullen zich ontwikkelen tot nieuwe standaardtalen, waarbij de andere varianten zullen achterblijven. Aan de andere kant heerst de opvatting dat het Europese Handvest nu juist bedoeld is om de taalkundige rijkdom in Europa te bevorderen. De meeste deskundigen waren het wel eens dat het de moeite waard is de bestaande taalvarianten te beschermen. Sommige dialecten (het Eilanders bv., dat op Schiermonnikoog wordt gesproken) zijn aan het uitsterven.)
• Redactie Onze Taal.
  Loos alarm. Blz. 191.
  (Wie met een ingeschakelde spellingcontrole op z'n pc "Willem" of "Bill Gates" intypt, krijgt als suggestie "Wielklem" en "Bil Gajes" aangereikt. Wie meer voorbeelden kent van alternatieven die de spellingchecker aanbiedt voor goed gespelde woorden die hij niet kent, kan ze insturen naar Onze Taal. Meer voorbeelden worden gevraagd. Het gaat om woorden uit de Nederlandse woordenschat en algemeen bekende eigennamen.)
• Guus Middag.
  Bereshit. Blz. 192-193. Woordenboek van de poëzie.
  (De beginwoorden en de titel van het boek Genesis in de joodse bijbel luiden, in getranscribeerde vorm, "beresjiet" of "bereshit". Letterlijke betekenis: "in den beginne" (Hebr.). Rob Schouten wijdde er in zijn bundel "Infauste dienstprognose" (2000) een gedicht aan. Het lijkt zo verdacht veel op een bekend Nederlands woord. Een "uitzendknurft" bij een uitgeverij die de nieuwe spelling meende te moeten toepassen, maakte er tegen Schoutens zin "berenshit" van.)
• Ingmar Heytze.
  Podiumdichters. Blz. 193. Raptus.
  (Veel van onze dichters hebben goede banen met dito inkomens ("comfortabel ongelukkig" volgens Anton Korteweg). Geeft niet, als ze maar geen "podiumdichter" worden, die volgens de heersende opinie per definitie mindere poëzie zouden schrijven, omdat ze hun werk aanpassen aan de eisen die een podium stelt. In Nederland zijn geen dichters die vinden dat hun werk uitsluitend op het podium thuishoort. Er zijn wel dichters die van nature toegankelijk schrijven en goed voordragen. Ze kiezen niet, maar delen: de combinatie van papier en podium maakt hen zo succesvol.)
• Redactie Onze Taal. Tamtam. Taalberichten. Blz. 194.
  (Drie berichten: Voortaan ongekuiste taal in Handelingen Kamer, "Max" en "Anne" populairstkindernamen, Scepsis over pauselijke vertaaleisen (liturgische teksten moeten zo dicht mogelijk bij de Latijnse tekst blijven).)
• Oostendorp, Marc van.
  Schoow. Blz. 196. Het proefschrift van ... Klarien van der Linde.
  (In 1992 schreef A.P.G. Seijkens in Onze Taal over kinderen die [schoow] i.p.v. [school] zeggen. Klarien van der Linden onderzocht dit verschijnsel voor haar dissertatie en kwam tot de conclusie dat een en ander te maken heeft met de zogenaamde klinkerachtigheid van medeklinkers. Bij een klinker, zoals de "a" stroomt de lucht onbelemmerd; bij de "p" wordt de mond gesloten. De meeste klanken liggen wat klinkerachtigheid betreft tussen de "a" en de "p" in. De overgang van de slot-l in "school" naar een "w" is volgens Van der Linde een verandering in klinkerachtigheid. Dat een verandering in klinkerachtigheid haar oorsprong vindt in de hersens en niet in de mond, bleek uit de verschillen die Van der Linden vond tussen twee soorten taalstoornissen. Als door een hersenbloeding het grammatica-aansturend deel van de hersenen wordt getroffen, neemt men waar dat betrokkenen relatief vaak [schoow] zeggen. Dit gebeurt niet als het spraakaansturend deel is aangetast. In haar proefschrift "Sonority Sunstitutions" (RU Groningen) komt ze tot de conclusie dat klinkerachtigheid meer te maken heeft met het taalsysteem dan met de fysieke aspecten van de taal.)
• Riemer Reinsma.
  De Aa. Blz. 197. Geschiedenis op straat.
  (De alom in ons land voorkomende geografische aanduiding "Aa" als riviernaam komt via "aha" van het Gotische "ahva" (water) en is verwant met het Latijnse "aqua". In Friesland, Noord-Holland en Zeeland veranderde ""aa" in "ee". Na enige tijd veranderde "ee" in "ie" en dat weer in "ij", zoals het "IJ" in Amsterdam.)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 198-199. (Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, cd-roms, congressen en lezingen in taalkundig Nederland en België. Deze keer: korte bespreking van acht boeken, één mededeling en aandacht voor het tijdschrift Ad Rem.)
  1. "Prisma woordenboek Nederlands" (35-ste druk). (Er verschenen ook herziene uitgaven van de nieuwe Prisma-woordenboeken Frans, Duits, Engels, Italiaans en Spaans.)
  2. Eric Tiggeler, "Vraagbaak Nederlands. Van spelling tot stijl: snel een helder antwoord op praktijkvragen over taal".
  3. Ton den Boom, "Woorden en hun betekenis" .
  4. Michel C. Vrisekoop, "Grammaticale termen. Het gereedschap voor elke taal".
  5. Rien van den Berg, Koos van Noppen en Gert Marchal (samenstellers), Het groot citatenboek over God, geloof en kerk.
  6. "WAN2TLK? SMS-WRDBKJE" (lijsten met voor de sms-taal typerende afkortingen van woorden en woordgroepen).
  7. Jenny van der Toorn-Schutte, "Cultuur en tweedetaalverwerving. Een taalkundig-anthropologische vergelijking tussen Oost en West" (Zij betoogt dat de culturele verschillen tussen Nederlanders en buitenlanders wel eens een belangrijke oorzaak kunnen zijn van de teleurstellende resultaten van het verplichte onderwijs in de Nederlandse taal aan buitenlanders.).
  8. Quintilianus, "De opleiding tot redenaar", voor het eerst in het Nederlands vertaald (door Piet Gerbrandy).
  9. Scryption, het museum voor schriftelijke communicatie in Tilburg, huisvest van 23 juni t/m 21 oktober "Het LetterLabyrint", een doe-tentoonstelling gericht op gezinnen met kinderen van 8-12 jaar.
  10. Mededeling: sinds 14 juni is er het eerste elektronische wetenschappelijke tijdschrift over Nederlandse taal- en letterkunde. Het adres: www.neerlandistiek.nl.
  11. Tijdschrift: Ad Rem, orgaan van de Vlaamse Vereniging voor Zakelijke Communicatie (VVZC). Redactie: Eric dams (hoofdred.) en Johan Papen (eindred.). (Aandachtsgebied: taalbeheersing, met name interne en externe communicatie.)

Jaargang 70, nummer 6, juni 2001

• Ewoud Sanders.
  Hoest? Veel suc6! De razendsnelle opkomst van het Sms-lands. Blz. 132-134.
  (Hoewel het samenstellen van een SMS-bericht erg omslachtig is, heeft dit medium een hoge vlucht genomen. Het is namelijk goedkoper dan telefoneren. De duur en de aard van een telefoongesprek heb je niet in de hand, die van een sms wel. Een sms is te kort om je te vergalopperen en lang genoeg om de essentie over te brengen. Doordat een bericht maar 160 tekens, inclusief spaties, kan bevatten, is een compleet stelsel van afkortingen, cijfers en tekens tot ontwikkeling gekomen. Taalkundigen noemen dit "reductie" (bv. "ff" voor "effen/even"). René Appel, bijzonder hoogleraar Nederlands als tweede taal en deskundige op het gebied van straattaal, denkt dat de invloed van het sms-taaltje op op het taalgebruik van jongeren niet groot zal zijn. Wel zou het de schrijfvaardigheid negatief kunnen beïnvloeden.)
• Taaladviesdienst.
  Andere woorden voor "disclaimer" / Ander woord voor "royalty watcher". Blz. 138.
  (97 Inzenders droegen 168 equivalenten aan voor de term "disclaimer". Hoewel "vrijwaring" goed gekozen is, gaat toch de voorkeur uit naar "vrijwaringsclausule". Gevraagd wordt naar alternatieven voor "royalty watcher".)
• Taaladviesdienst.
  (Waarom heeft "geüpdatet" wel een trema en "geuit" niet? Waarom betekent "schrikkelen" (overslaan) niet "toevoegen"? Is "voor wat betreft" goed Nederlands en hoe komen we eigenlijk aan het vraagteken? Op deze vijf vragen laat de Taaladviesdienst haar licht schijnen.)
• Jan Erik Grezel.
  Er gaat niets boven het Gronings. Interview met Siemon Reker, bijzonder hoogleraar Gronings. Blz. 140-143.
  (Van de zeventigplussers kent nog zo'n 98 procent Gronings, van de Groningers onder de veertig nauwelijks 50 procent. Men denkt dat het Gronings een barrière is voor een maatschappelijke carrière. In die visie moet het dialect afgeleerd worden. Onzin, want kinderen blijken heel goed twee talen tegelijk te kunnen leren. Tegenover de gêne van de Groningers over hun dialect staat de taaltrots van de Limburgers. Die gêne heeft te maken met de maatschappelijke factor. Een taal heeft het moeilijk als die negatief stigmatiseert.
  Reker, die per 1 maart 2001 benoemd is als bijzonder hoogleraar Gronings aan de Rijksuniversiteit Groningen, is vooral geïnteresseerd is de dynamiek van het dialect: hoe verandert het Gronings? En welke kant gaat het op en hoe snel? Hij is voornemens samen met de collega's Fries en Nedersaksisch over de grenzen van het Gronings heen te kijken naar het hele gebied van Noord- en Oost-Nederland.)
• Ingmar Heytze.
  Raptus. Blz. 143.
  (Sommige dichters vinden het niet voldoende om een gooi naar de onsterflijkheid te doen: ze willen ook uitleggen hoe je moet gooien. Voor hen is niets zo belangrijk als definiëren wat goede poëzie is en wat niet. We zouden ze "duidende dichters" kunnen noemen. De classicus Ilja Pfeijffer heeft zich als zo'n duidende dichter ontpopt. Een goed gedicht zou volgens hem de "inelkaargewikkeldheid" van de dingen moeten aantonen. Dat het daardoor onbegrijpelijk wordt, lijkt hij eerder nastrevenswaardig dan belemmerend te vinden. De dichters die hij hekelt zijn niet de gevestigde veertigplussers, maar juist de aanstormende angry young men. Hij vermoordt niet zijn vaderen maar zijn broeders. Geen wonder dat hij hardhandig van repliek gediend is. Het debat is te volgen op de site http://www.epibreren.com/pages/reacties.html)
• Redactie Onze Taal.
  Tamtam. Blz.144.
  Drie berichten:
  • Lof voor Nederlands van Maxima.
    (In Nederland hadden journalisten grote waardering voor haar beheersing van het Nederlands. Het viel Jan Stroop op dat zij zich niet bezondigde aan het Poldernederlands. Zij volgde overigens in België een cursus Nederlands.)
  • Werkgroep Nederlands als wetenschapstaal.
    (Tien jaar geleden opperde de toenmalige minister van onderwijs, Jo Ritzen, dat Engels de voertaal zou moeten worden op de Nederlandse universiteiten. Voor de KNAW was dit reden om een werkgroep in het leven te roepen die zal onderzoeken of het Nederlands nog te redden valt als wetenschapstaal.)
  • Belgische topambtenaren verplicht tweetalig.
    (Eind maart besloot de ministerraad dat de hoogste ambtenaren voortaan Nederlands en Frans moeten beheersen. Voorheen maakte men in voorkomend geval gebruik van de "taaladjunct" die een hoge ambtenaar was toegewezen.)
• Ewoud Sanders.
  Telefoonbotje en weduwnaarspijn. Blz. 145.
  (De plek aan je elleboog waar je je als kind zo vaak bezeerde, kent vele namen: tinteldoos, electriciteitsknobbel, telefoonbeentje, telefoonbotje, weduwnaarsbotje of jodenbeentje. Het gaat overigens niet om een botje, maar om de "nervus ulnaris" oftewel de elleboogzenuw. De typische pijn die je bij het stoten van je elleboog voelde, wordt "weduwnaarspijn" genoemd. Die pijn is hevig maar gaat vrij snel over, net zoals de smart die een man voelt wanneer hij weduwnaar wordt. Ondersteuning voor deze verklaring wordt gevonden in internationale spreekwoordenboeken. Zo zeggen de Noren: "Een elleboogstoot en een weduwnaarstraan doen smart zolang ze duren, maar zijn gauw gedaan".)
• Peter Burger.
  Ooievaarskuitenvet en andere fopopdrachten. Blz. 145.
  (Er zijn legio fopopdrachten (1 april) bekend: haal eens het plintentrappetje, een pot gestreepte verf, een pond ooievaarskuitenvet etc. De laatste inventarisatie dateert van 1958. Zijn er nog meer voorbeelden? Worden ze op 1 april nog gebruikt of is het een uitstervende vorm van folklore?)
• Nicoline van der Sijs.
  Het ontstaan van de etymologie. Blz. 146-147.
  (Dit is het eerste artikel van een rubriek, Etymologica geheten, die bedoeld is als een cursus etymologie voor leken. Etymologie als wetenschap dateert pas van het einde van de achttiende eeuw. Toen begon men in te zien dat er taalfamilies waren met een gemeenschappelijke oorsprong. Deze werd Indo-Germaans genoemd, tegenwoordig Indo-Europees. De talen die tot de Indo-Europese taalfamile behoren, hebben een groot aantal overeenkomsten in woordenschat, structuur en klanken. De gemeenschappelijke woorden worden "erfwoorden" genoemd, alledaagse woorden, zoals namen voor mensen, lichaamsdelen, familierelaties, weersverschijnselen, etc. Weliswaar kennen die erfwoorden in de onderscheiden talen verschillende klanken (Ned. oog, Du. Auge, Eng. eye), maar die verschillen zijn voor een groot deel regelmatig en onderworpen aan klankwetten. De moderne etymologie is gebaseerd op taalvergelijking, waarbij klankwetten als uitgangspunt gelden.)
• Frank Jansen.
  Sprekende kleding. Heeft de pratende jas de toekomst? Blz. 148-150.
  (Het is zeer de vraag of slimme jassen met ingebouwde communicatie-apparatuur de toekomst hebben. Mannen willen ook wel eens een andere jas aan, en wat moeten ze dan met al die electronica? En vrouwen hebben hun spullen sowieso altijd in een handtasje. Bovendien is het onaannemelijk dat mensen op straat in hun kraag willen praten. Overigens is het communiceren d.m.v. kleding zo oud als de wereld. Een toga trekt men aan om gezag uit te stralen, een hoed zet men op om boven anderen uit te kunnen steken. Teksten op kleding zijn van recente datum (eerder liet de techniek belettering niet toe). Het gebruik van het mobieltje zal waarschijnlijk niet toenemen, maar dat van de sms wel: met name bij jongeren die graag korte persoonlijke berichten willen doorgeven via het schermpje op de sms. Het wordt door anderen meestal niet als storend ervaren.)
• Redactie Onze Taal.
  Loos alarm. Blz. 150.
  (In reactie op de oproep in het meinummer zijn een flink aantal voorbeelden ingezonden van koddige suggesties die spellingcheckers geven voor goede Nederlandse woorden en namen die ze evenwel niet kennen: "waanidee" (Wanadoo), "groepsseks" (Groesbeeks) en Proefdier (prof. dr.).)
• Klaas J. Eigenhuis.
  Waar komt "fuut" vandaan? Blz. 151.
  (Het is naar alle waarschijnlijkheid geen klanknabootsend woord, want een volwassen fuut zegt bepaald niet [fuut]. In het woordenboek van Kiliaan (1599) komt "fuut" niet voor, wel "Aers-voet". De aarsvoet dankt zijn naam aan "den zeer agterlyken stand der Pooten", zo schrijft Martinus Houttuyn bijna twee eeuwen later. In diens tweede boek over vogels (1763) duikt voor het eerst het woord "fuut" op: "Wy noemen hem Aarsvoet, Foet of Fuut". Klaarblijkelijk liet men soms het eerste deel van de naam weg en de ontwikkeling van "foet" naar "fuut" is te vergelijken met die van "hoes" naar "huus".)
• Marcel Grauls.
  Nog eens: tompoes en Napoleon. Blz. 152-153
  (In Europa werden allerlei producten genoemd naar het kleine mannetje Tom Thumb/Tom Pouce dat in heel Europa optrad (zie het januarinummer van 2001, waar A.A. de Boer stelde dat de tompoes genoemd is naar Napoleon). In het voetspoor van het WNT concludeert Grauls dat het dus zeer goed denkbaar is dat een Amsterdamse banketbakker een taartje naar deze Tom Pouce noemde. Te meer, omdat Tom Thumb als een enorme zoetekauw bekend stond.)
• P.C. Paardekooper.
  Hoe zacht is "saft"? Blz. 153.
  (Rembrandt zal i.p.v. "zacht" en "zachtjes" respectievelijk "saft" en "saggies" gezegd hebben, Wel was al een verschil in gebruikswaarde: hij zal Saskia om "safte kwasten" gestuurd hebben en tegen zijn deftige opdrachtgevers gezegd hebben dat zijn schilderijen met de "zachte kwast" waren gedaan. "Saft" is verdwenen, maar "saggies" nog niet. In het Zuid-Afrikaans komen "saft" en "zacht" ("sag") nog naast elkaar voor. Het eerste heeft vaak een ongunstige betekenis, nl. een aanduiding van dronkenschap.)
• Ton den Boon.
  Gevleugelde namen. Blz. 154-155.
  (Niet alleen woorden zijn betekenisdragers, ook namen kunnen incidenteel een algemene betekenis ontwikkelen. In teksten waarin een Nederlandstalige spreker een concrete voorstelling van een buitenplaats wil oproepen, kiest hij bijna vanzelf voor "Lutjebroek". "Timboektoe" staat voor een willekeurige exotische uithoek van de wereld. Ook namen van bekende personen vervullen soms de functie van betekenisdragende woorden: de Caruso van de rock'n'roll, een Rambo in krijtstreep. Of titels van boeken: De jaren ... revisited (naar de roman van Evelyn Waugh, "Brideshead revisited").)
• Marc van Oostendorp.
  Niet bang voor meertaligheid. Parlementariër Judith Belinfante over taalpolitiek). Blz. 156-157.
  (Als lid van de Tweede Kamer houdt Judith Belinfante zich o.a. bezig met de Nederlandse Taalunie. Ze is voorzitter van de betreffende Interparlementaire Commissie. De angst voor meertaligheid die naar voren komt in discussies over de multiculturele samenleving en over de uitbreiding van de Europese Unie, deelt zij niet. In haar familie, die van Spaans/Portugese afkomst is, werd tot in de negentiende eeuw Spaans, Portugees, Nederlands en Hebreeuws gesproken. En dat is niet schadelijk gebleken.
  Toch is zij van mening dat binnen de Europese Unie het Nederlands moet worden verdedigd. Iedereen moet de Europese wetten en besluiten in zijn eigen taal kunnen lezen. Iedereen moet tot lid van het Europese Parlement kunnen worden verkozen en moet daar kunnen functioneren, ook al spreekt men geen woord over de grens. Als dat niet op de huidige manier kan, dan moeten andere middelen worden ingezet, bijvoorbeeld taaltechnologie of vertalingen vanuit een andere taal. Onder haar voorzitterschap heeft de Interparlementaire Commissie zich sterk gemaakt voor "sociaal taalbeleid", dat gericht is op taal als middel om volwaardig in de maatschappij te kunnen functioneren. Erkenning van streektalen? Moeten we eens beter naar kijken. "Ik weet niet of erkenning per se nodig is.".)
• Redactie Onze Taal.
  Weesmoeder of ...? Blz. 157.
  (Er zijn wel woorden voor kinderen die een of beide ouders hebben verloren, maar voor een ouder van een overleden kind is geen woord. "Weesmoeder" en "weesvader" zijn al in gebruik (bestuur van weeshuis). Hetzelfde geldt voor kinderen die een broertje of zusje verloren hebben. Gevraagd wordt of er gewestelijke of plaatselijke benamingen zijn.)
• Joy Burrough-Boenisch.
  Kootjes? Blz. 158.
  (In het Engels bestaat geen woord voor vinger- en teenkootje. Er bestaat wel een medisch woord: "phalanx". Als men dat woord al kent, dan is het toch meestal alleen in de militaire betekenis. Men spreekt over "the top of one's finger" of over "two-thirds", als men twee kootjes bedoelt. De "tip of a finger" is overigen wat in het Nederlands "vingertop" heet.)
• Ab Klaassens.
  Lekker kort. Blz. 158.
  (In het streven naar beknopte formuleringen worden rare fouten gemaakt, zoals "overgevoelige mensen voor smog" of "een vergelijkbaar inkomen met andere sectoren". Ook aanduidingen als "woordvoerder Wilting van de Amsterdamse politie" of "voorzitter Van Nieuwenhoven van de Tweede Kamer" zijn onjuist.)
• Felix van de Laar.
  Ikik. Blz. 158-159.
  (Veel Vlamingen zeggen "ikik" als ze "ik" bedoelen. Niet altijd, alleen als een zin met een ander woord begint: "Hij vroeg wat ikik ervan vond". De eerste helft van "ikik" is overigens onbeklemtoond. Het verschijnsel heet "reduplicatie", aldus de redactie in een nawoord waarin het werk van grammatici als Liliane Haegemann en Jan-Wouter Zwart genoemd wordt.)
• Riemer Reinsma.
  Klif. Blz. 159. Geschiedenis op straat.
  (Bij de straatnaam "Klif" zou je denken aan een steile rots op de kust. Dat zou voor It Klif in het Friese Gaasterland en voor 't Klif in Urk nog wel op kunnen gaan, maar niet voor de Klifstraat in Kerkrade of de Klifsbergweg in Vlodrop. Volgens het WNT is "klif" of "klift" een bodemverheffing, een hoogte of een steilte. Het is verwant met het Engelse "cliff" en met de Nederlandse vorm "klef", zoals "De Klef" in Beers en Sint Anthonis, en de "Zwarte Klef" in Venray. Waarschijnlijk hoort Kleef in Duitsland in hetzelfde rijtje thuis.)
• Guus Middag.
  Koolpikravenzwart. Blz. 160-161. Woordenboek van de poëzie.
  (Een beschouwing over het woord "koolpikrave(n)zwart" dat voorkomt in de laatste regel van het sonnet "De tombe van Pierre Kemp" uit de sonnettenbundel "Tomben" van Jan Kuijper. In de eind 2000 verschenen nieuwe vertaling van Hoffmanns "Der Struwwelpeter" (Piet de Smeerpoets) door diezelfde Jan Kuijper lezen we: "Een koolpikravenzwarte neger,/ nog zwarter dan een schoorsteenveger,/ die liep onder zijn parasol:/ dan scheen de zon niet op zijn bol." In het Duits blijkt "Kohlpechraben schwarz" gewoon in het woordenboek te staan, met als betekenis "tiefschwarz".)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 162-163. (Korte bespreking van vijf boeken en een website, voorts nog een aankondiging:)
  • Guy Janssens (red.), "Welk nieuw profiel voor de studie Nederlands?" (een bundel lezingen gehouden tijdens een colloquium dat werd georganiseerd door het Belgische Interuniversitair Centrum voor Neerlandistiek. Steeds meer afgestudeerden blijken aan de slag te gaan in communicatieve beroepen in plaats van het onderwijs);
  • Milo O. Frank, "Effectief communiceren in 30 seconden of sneller";
  • Wim Zaal (red.). "Bar & boos. De slechtste gedichten in de Nederlandse taal" (gecanoniseerden als Vondel, Achterberg en Bilderdijk blijken ook weleens een slechte dag gehad te hebben);
  • Nienke Bakker, "Guido Gezelle, opbouw en analyse van zijn bastaardwoordenboek" (zijn leven lang verzamelde Gezelle woorden en uitdrukkingen uit het West-Vlaams. Een deel daarvan waren Franse bastaardwoorden, die hij "schuimwoorden" noemde. Zijn pogingen om een schuimwoordenboek gepubliceerd te krijgen, mislukten);
  • B.C. Damsteegt, "Nieuwe spiegel der zeevaart. Beknopte historische atlas van de Europese kusten met de oude Nederlandse Namen" (nieuwe versie van zijn dissertatie uit 1942, herzien door de auteur zelf...!);
  • Het Meertensinstituut houdt op 12 juni 2001 een symposium over taalwetenschap en streektaalbeleid onder de titel "Taal of tongval".
  Website:
  • "De geschiedenis van het Nederlands" is de naam van een drietalige (Nederlands, Duits en Engels) website van het Institut für Nederlandistik van de universiteit van Wenen. Het is een schoolvoorbeeld van hoe een een vrij grote hoeveelheid informatie overzichtelijk gepresenteerd kan worden: http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/nl/)

Jaargang 70, nummer 5, mei 2001

• Renée van Bezooijen.
  Régionale omroepen, ádequate voorzieningen. Verschuift de klemtoon echt steeds vaker naar voren? Blz. 104-106.
  (Er heerst een algemeen gevoelen dat bij de uitspraak van Nederlandse bijvoeglijke naamwoorden de laatste jaren steeds vaker de klemtoon naar voren verschuift. Uit een beperkt onderzoek naar dit verschijnsel in radio-opnames uit de jaren vijftig, zeventig en negentig blijkt dat die verschuiving wel klopt, maar dat die zich het vaakst voordeed in de zeventiger jaren. Het is dus niet een recent verschijnsel, zoal velen menen. Het onderzoeksmateriaal bevat 389 bijvoeglijke naamwoorden die onmiddellijk worden gevolgd door een zelfstandig naamwoord. Veertig daarvan behoren tot de categorie 'deelbare' (donkerblauw, grootscheeps, ongunstig), en daarvan is uit de literatuur bekend dat deze zeer vaak onderhevig zijn aan klemtoonverschuiving. Bij de ondeelbare ligt het anders. Hoe meer de spreker zich inspant om zijn toehoorders te overtuigen, des te vaker zal hij in ondeelbare bijvoeglijke naamwoorden de klemtoon naar voren halen. Omgekeerd, hoe formeler en neutraler de gesprekssituatie, des te vaker blijft de klemtoon op zijn eigen plaats.)
• Redactie.
  Loos alarm. Blz. 109.
  (In deze nieuwe rubriek zullen voorbeelden gegeven worden van onzinnige en/of vermakelijke adviezen van de automatische spellingcontrole. Wie bijvoorbeeld "mobieltje" intikt, krijgt van de spellingchecker van Word het advies dit te vervangen door "fobietje". En in de zin "Neerlandici waren vroeger allesdoeners" suggereert Word het laatste woord te vervangen door "flesopeners"... Lezers van Onze taal wordt verzocht voorbeelden aan te dragen.)
• Redactie.
  Tamtam. Blz. 110.
  Drie berichten:
  • Italiaanse dyslectici beter af dan Engelse.
    (Hoewel de biologische oorsprong (hersenstoring) van dyslexie bij alle nationaliteiten gelijk is, blijkt uit experimenten dat Franse dyslectici beter lezen dan Engelse en Italiaanse nog beter dan Franse. Dit komt doordat de Engelse en Franse spelling veel inconsequenter zijn dan de Italiaanse. Het Engels heeft 1120 manieren om veertig verschillende klanken weer te geven. Het Italiaans kent slecht 33 letters en lettercombinaties, die ongeveer evenzoveel klanken vertegenwoordigen.)
  • Godsnaam in nieuwe bijbelvertaling is "HEER".
  • Studie Fries aan UvA blijft toch bestaan.
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 111.
  (Vier kwesties worden deze keer aangesneden: wanneer wel/niet een kleine letter aan het begin van een zin, is een vrouw van het Berbervolk "Berber" of "Berbers", is het "Je moet door dat masker heen kijken" of "je moet door dat masker heenkijken"? En krijg je iets op je "bord" of op je "brood"?)
• Jan Erik Grezel.
  "Nederland heeft geen buitenlandse taalpolitiek". (Interview met prof. dr. Jan W. de Vries, het gezicht van het Nederlands in de wereld). Blz. 112-114.
  (De Vries' naam zal altijd verbonden blijven met de studie Nederlands in het buitenland en met de opleiding "Dutch Studies" in Leiden. In 1969 kreeg hij de opdracht de afdeling Nederlands aan de Universitas Indonesia in Jakarta nieuw leven in te blazen. Na drie jaar werd hij voor de tropen afgekeurd. Vanaf '72 was hij als taalkundige verbonden aan de Leidse universiteit. Via lexicale morfologie en sociolinguistiek verschoof zijn aandacht naar het Nederlands van buitenlanders, en met name naar de fonetische aspecten ervan: welke klankeigenschappen van het Nederlands maken onze taal voor buitenlanders moeilijk, niet alleen bij het spreken maar ook bij het verstaan? Toen hij in 1985 buitengewoon hoogleraar werd, is hij zich gaan bezighouden met de invloed die het Nederlands op het Indonesisch heeft gehad en omgekeerd. In dezelfde tijd is de afdeling Dutch Studies opgericht. Afgestudeerden gaan naar hun land terug en worden vaak docent of komen terecht in het bedrijfsleven of bij ambassades. De Vries betreurt het dat Nederland geen buitenlandse taalpolitiek heeft. Dat Dutch Studies bekendheid kreeg was voornamelijk zijn eigen inspanning. Hij wordt als hoogleraar voorlopig niet opgevolgd. Dat is schadelijk voor het gezicht van de afdeling.)
• Riemer Reinsma.
  Lange Mare. Blz. 115. Geschiedenis op straat.
  (Waar in Leiden nu de Lange en Stille Mare zijn, stroomde vroeger een zijtak van de Oude Rijn, tussen Leiden en het (!) Haarlemmermeer. "Mare" hangt etymologisch samen met "meer". In Zuid-Limburg heb je ook "maren", maar die verwijzen naar vroegere ondiepe waterpoelen. In Noord-Groningen was een "maar" een geul die door het binnenstromende zeewater werd gevormd.)
• Jan Don.
  Dé afwas gaat in hét sop. Het (on)voorspelbare geslacht van Nederlandse woorden. Blz. 116-118. (Moedertaalsprekers kennen zo'n 60.000 woorden. Daarvan zijn er 40.000 zelfstandige naamwoorden. Is het een kwestie van leren en onthouden dat we van elk zelfstandig naamwoord weten of het een de- dan wel een het- woord is? Of is er een systematiek te ontdekken? Dat laatste is min of meer het geval. De spreker hanteert een beslisprocedure:
  1. Is het zelfstandig naamwoord geleed?
     Ja. Het rechterdeel bepaalt het geslacht (het computerspel, de spelcomputer).
     Neen. Ga door naar 2.
  2. Kan het zelfstandig naamwoord ook als werkwoord gebruikt worden?
     Neen. Het woordgeslacht moet onthouden worden.
     Ja. Ga door naar 3.
  3. Wordt het werkwoord Wordt het werkwoord onregelmatig vervoegd?
     Neen. Het woordgeslacht moet onthouden worden. (Lopen, de loop; zien, het zien.)
     Ja. Het zelfstandig naamwoord heeft het lidwoord "de". (Bouwen, de bouw.)
  Van de 40.000 zelfstandige naamwoorden zijn er 35.000 geleed, zodat ten aanzien van 5.000 met behulp van de beslisboom het woordgeslacht bepaald moet worden. Overigens zijn er ook nog andere indicatoren, zoals het achtervoegsel "heid", dat "de" verlangt.)
• Ad Welschen.
  @: "apenstaartje" of "at"? Blz. 119.
  (In het Angelsaksisch handelsverkeer heeft het teken @ al heel lang de betekenis van "at the cost of", vandaar dat het onderhavige teken ook vaak mondeling aangeduid wordt met "at" in plaats van het ondertussen wat oubollig geworden "apenstaartje". Nu het in e-mail-adressen gebruikt wordt, kan @ ook weer gelezen worden als het gewone Engelse "at" (op, te, bij). Is er een Nederlands alternatief te bedenken? In een kader zijn benamingen voor @ in andere talen te vinden.
• Bob Kroon e.a.
  Taalergernissen. Blz. 120-121.
  (Onder het motto "Genootschap, doe er wat aan!" geven 11 lezers lucht aan hun ergernissen op taalgebied:
  • zinnen als "Volgens mij is dat een mooie auto". Het lijkt het erop dat de spreker afstand neemt van zijn eigen bewering;
  • "eigenaresse" in plaats van "eigenares". We zeggen toch ook niet "tovenaresse";
  • in kranten en op de radio wordt steeds meer "om" gebruikt waar dat fout is, zoals in "Hij is tegenstander om illegalen te detineren". Charivarius zou zich in zijn graf omdraaien, want hij keurde "Wij verzoeken u om..." al af;
  • de r wordt in de Randstad steeds vaker uitgesproken als een j ("hiej is uw biej");
  • gelijkhebberige zinnen als "Het kan niet zo zijn dat ...";
  • overtreffende trappen die op zijn Engels worden gevormd zoals "het meest ingewikkeld". Ook "het meest goede" is al gesignaleerd;
  • het betrekkelijk voornaamwoord "die" in plaats van "dat"neemt hand over hand toe (weervrouw op de TV: "een regenfront die ons land zal bereiken");
  • vroeger had je naast "generaliseren" "veralgemenen". Dat laatste werd "veralgemeniseren". En nu kun je al "algemeniseerbaar" tegenkomen ;
  • er wordt de laatste tijd door de ondertitelaars wel erg letterlijk uit het Engels vertaald: "ingezworen worden" (to be sworn in) i.p.v. "beëdigd";
  • het gewone Nederlandse woord "duidelijk" blijkt afgedaan te hebben. Daarvoor in de plaats kwam "helder" en nu is het "transparant";
  • "Aquaplaning" moet worden uitgesproken als [aakwaapleening] en niet zoals vaak gebeurt als [aakwaaplenning]. Er wordt immers niets "gepland". Ook het Vlaamse "watergladheid" is een goed alternatief.)
• Ewoud Sanders.
  Bommelskont. Blz. 122-123.
  (Uit lezersreacties blijkt dat variaties van "Bommelskont" het vaakst worden genoemd als voorbeelden van fictieve plaatsnamen (Zie Onze Taal 0010). Het WNT neemt dit woord letterlijk, namelijk als de kont van de bommel (= duivel).)
• Ingmar Heytze.
  Raptus. Blz. 123.
  (Geestvervoering (raptus) door poëzie is een periodieke aandoening. Er zijn dagen dat je hevig aangedaan kunt raken door een willekeurig goed gedicht, en op andere dagen in het geheel niet. Met het schrijven ervan gaat het niet anders. Het zou interessant zijn aan oudere dichters te vragen hoe lang zij over hun beste werk hebben gedaan. Waarschijnlijk stonden die in een paar minuten op papier. Een goed gedicht maakt geen dramatische opkomst, maar staat onopgemerkt in de coulissen als een ernstig kind, tot het moment dat de dichter het opmerkt.)
• Marc van Oostendorp.
  Oogbewegingen en tekstbegrip. Het proefschrift van: Reinier Cozijn. Blz. 124.
  (Een van de middelen waarover de psycholinguïstiek beschikt is de oogbewegingsregistratietest. Reinier Cozijn gebruikte die test om een preciezer beeld te krijgen van de manier waarop mensen een oorzakelijk verband tussen zinnen leggen. Hij doet daarvan verslag in zijn dissertatie "Integration and Inference in Understanding Causal Sentences" (KUB). Wie leest springt met zijn oog door de tekst. Hij leest niet letter voor letter, maar laat zijn oog heel even op een bepaald punt rusten, bekijkt de letters eromheen en springt dan verder naar een volgend rustpunt. Gemiddeld maakt een lezer vier of vijf sprongen per seconde. Bij elke sprong ziet hij ongeveer drie letters links en acht rechts van het rustpunt. Als de tekst moeilijk is kan de lezer ook even terugspringen. Het bleek Cozijn dat lezers meer moeite hebben twee zinnen te lezen die in een causaal verband ten opzichte van elkaar staan zonder signalering (met behulp van het voegwoord "omdat") dan wanneer die zinnen wel met "omdat" verbonden zijn.)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 126-127.
  (Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, congressen, lezingen e.d. in taalkundig Nederland. Deze keer korte besprekingen van zes boeken en één tijdschrift:)
  • Susanne Gerritsen, "Een goed gesprek. Over communicatieve vaardigheden". (In dit boek wordt vanuit recente taalkundige inzichten beschreven wat er in een gesprek precies gebeurt, wat er zoal fout kan lopen en wat daaraan te doen is.)
  • Henk Huizinga, "Retail marketing". (800 termen en hun betekenis uit de wereld van de detailhandel.)
  • Andrew Robinson, "Alfabet, hiëroglief en pictogram. De geschiedenis van het schrift".
  • J.B. Berns en J. van Marle (red.), "Overzees Nederlands". (Het Meertens Instituut hield in 1993 een symposium over "Nederlands in den vreemde". Het boek bevat de tekst van vier lezingen.)
  • Kees Groeneboer, "Van Radja Toek tot Goesti Dertik. Herman Neubronner van der Tuuk als veldlinguïst in negentiende-eeuws Indonesië". (In de reeks Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen.) De "excentrieke taalkundige" Van der Tuuk (1824-1894) bestudeerde het Bataks (midden-Sumatra) en later het Balinees en maakte die talen toegankelijk in een spraakkunst en een woordenboek.
  • Veronique De Tier en Ann Marynissen (red.), "Het dialectenboek 6. Van de streek. De weerspiegeling van dialecten in familienamen."
  • Tijdschrift:
    (De Vlaams-Nederlandse Stichting Ons Erfdeel geeft sinds 1957 vijf maal per jaar het tijd-schrift Ons Erfdeel uit. Het richt zich op de gemeenschappelijke Vlaams-Nederlandse cultuur, met het accent op hedendaagse onderwerpen, voornamelijk literatuur, maar ook taal, theater, beeldende kunst, muziek, film en architectuur; hoofdred. Jozef Deleu.)

Jaargang 70, nummer 4, april 2001

• Peter Burger.
  De huisstijl van de kwaliteitskranten. De grote stijlboekentest. Blz. 76-79.
  (De stijlboeken van De Volkskrant, Trouw en NRC Handelsblad besteden relatief veel aandacht aan spellingkwesties en erg weinig aan stijl. Het boek van de NRC is het degelijkst, dat van de Volkskrant het bondigst, terwijl het stijlboek van Trouw de beste prijs-kwaliteitsverhouding heeft. Die van de Volkskrant (op cd-rom) en Trouw (gratis via internet) zijn ook digitaal verkrijgbaar. De stijlboeken van het Financieele Dagblad en De Standaard worden slechts kort genoemd, omdat ze alleen financieel-economisch resp. Vlaams gericht zijn.)
• Taaladviesdienst. Blz. 83.
  (Drie taalkwesties: "Georges/George's/George' boek", "Joost mag het weten" en "voor/over/ het voetlicht halen/komen/brengen.)
• Taaladviesdienst. Blz. 131.
  Andere woorden voor ... "branddating". Ander woord voor ... "disclaimer". Blz. 84-85.
  (73 Inzenders bedachten 131 alternatieven voor "branddating". Het vaakst (9x) werd "merkkoppelen/merk(en)koppeling voorgesteld. Op dit woord, dat duidelijk is en ondubbelzinnig, is de keus gevallen. Een ander woord wordt gevraagd voor "disclaimer", volgens de Van Dale van 1999 een "mededeling in een publicatie waarin een onderneming haar aansprakelijkheid beperkt".)
• Marc van Oostendorp.
  Onze Taal als dagblad. Blz. 85.
  (Op de website van Onze Taal (www.onzetaal.nl) is vanaf nu van alles te vinden: elke dag taalnieuws, de inhoudsopgaven van Onze Taal sinds 1997, een register van alle nummers van 1980 t/m 2000, een doorzoekbare versie van de rubriek "InZicht", koppelingen naar andere websites over taal, ca. 750 op verschillende manieren doorzoekbare taaladviezen, een afdeling met elektronische versies van artikelen en boeken over taal (Dossiers) en een archief van kortere en langere artikelen over taalgebeurtenissen van de afgelopen vier jaar (Nieuws).
• Ton den Boon.
  Nieuwe economie. Blz. 86-87.
  (Tot 1998 komt "nieuwe economie' niet vaker dan 20 à 30 keer voor in de kranten die in de Persdatabank zijn opgeslagen. In 1999 raakt het begrip in de mode om het in 2000 tot meer dan 2000 meldingen te brengen. Vooralsnog is het een containerbegrip (geen scherp afgebakende betekenis; de taalgebruiker kan er zelf nadere invulling aan geven). Andere onlangs genoteerde woorden: akoestische schok, Balkansyndroom, eurochipper, FSE, gekkekattenziekte, groensparen, kanjermonument, man-vrouwfirma, precessie en stads-opiumkit.)
• Dick Smakman.
  Poldernederlands of Gooise "r"? De waardering van moderne uitspraakverschijnselen. Blz. 88-89.
  (Aan 191 mensen die meer dan gemiddeld geïnteresseerd zijn in de Nederlandse taal (lid van de nieuwsgroep nl.taal op internet) is gevraagd op de schaal "kan echt niet - kan niet echt - het mag eventueel - het mag - het moet" aan te geven wat zij vinden van een aantal veranderingen in de uitspraak van het Nederlands. Tussen de eerste en tweede positie zitten: ui?au, oo?ou, ei?aai, eu?ui en ee?ei. De eerstgenoemde klankverandering wordt het meest afgewezen. Tussen de tweede en derde positie bevinden zich: ou/aau, s/z, de Gooise r en v/f. Van de de zachte (zuidelijke) g vindt men dat die eventueel wel mag. Concluderend: de uitspraak van de de Gooise r is omstreden, maar de verstemlozing van de v en de zachte g lijken een kans te maken op een plaatsje in de standaarduitspraak van het Nederlands.)
• Leendert Plug.
  Mag et wa minde weze? Geluidswegval in het Nederlands. Blz. 90-91.
  (In informele spraak worden woorden vaak onvolledig uitgesproken, met name in onbeklemtoonde lettergrepen. Fonetici hebben met geavanceerde apparatuur ontdekt dat weggevallen geluiden sporen achterlaten. Bijvoorbeeld dat de s in [kasje] waarmee "kastje" bedoeld wordt, iets langer is dan die waarmee "kasje" bedoeld wordt. Uit onderzoek is ook gebleken dat kinderen die "kikker" en "pindakaas" uitspreken als [titter] en [pindataas], systematisch een andere t gebruiken voor de k dan voor de t. Kennelijk zijn spraakorgaan en oor in staat zeer subtiele klanken voort te brengen respectievelijk te verstaan.)
• Marc van Oostendorp.
  Een taal is een taal als haar sprekers dat willen. De erkenning van het Zeeuws. Blz. 92-93.
  (Op taalkundige gronden is niet uit te maken of een bepaalde manier van spreken een taal dan wel een dialect is. Een taal is een dialect met een geweer en een dialect een taal met pech; een politieke kwestie dus. Het Fries, dat als eerste als taal gezien werd, is erkend volgens deel III van het Europees handvest. Het Nedersaksisch en het Limburgs hebben ook een erkenning verworven, maar slechts volgens deel II: dus geen subsidies en voorzieningen. Het merkwaardige is dat voor het Nedersaksisch en het Limburgs wetenschappelijke attesten zijn gevraagd en afgegeven waarin taalkundig (?) wordt aangetoond dat dat talen zijn. De toenmalige staatssecretaris had zich nooit met die attesten mogen verenigen. De Nederlandse Taalunie was trouwens tegen. Nu staan de Zeeuwen te trappelen, maar zij zijn zo verstandig niet de "wetenschappelijke" kaart te spelen maar de politieke. Dat is verstandig.)
• Ingmar Heytze.
  Raptus. Blz. 93.
  ('Raptus' is een nieuwe rubriek waarin dichter Ingmar Heytze zal ingaan op alles wat met poëzie te maken heeft. De centrale vraag zal daarbij zijn hoe taal kan zorgen voor "geestvervoering" (= Lat. raptus). Zingen is de voorouder van praten, en poëzie is de oermoeder van proza. Zoals de mens het dier heeft verdrongen, zo heeft het proza de poëzie verbannen naar een verre uithoek van de literatuur. De dichter leeft in de gedoogzone, als een bedelaar, van subsidies en dankzij een handvol welwillende uitgevers. Zijn fragiele status is het directe gevolg van de ontoereikendheid van de taal om er de (binnen)wereld mee uit te drukken, en van de wens van de dichter om dat desondanks te proberen.)
• Riemer Reinsma.
  "Alitalia bruid van KLM". Huwelijkskandidaten in metaforen. Blz. 94-95.
  (In het bedrijfsleven grijpt men bij berichtgeving over fusies graag naar de huwelijksmetafoor. Gewoonlijk wordt in dat proces de begeerde partij - aan wie de keuze is - de bruid genoemd: "vooralsnog draaien twee bruidegommen om een bruid en kan HBG kiezen". Het valt op dat bedrijven en politieke partijen niet snel van zichzelf zeggen dat ze de bruid zijn: daaraan kleeft kennelijk ook zwakheid.)
• Riemer Reinsma.
  Kostverloren. Geschiedenis op straat. Blz. 95.
  (De naam "Kostverloren" komt in tientallen plaatsen in ons land voor als straatnaam of als onderdeel daarvan, en verwees oorspronkelijk naar iets waarvan de kosten als verloren moesten worden beschouwd. Menno van Coehoorn schreef in 1685 over bepaalde verdedigingswerken: "Souden wij sodanige werken, (...) geen kostverlorens derven (= mogen) noemen? Ten zy men om het schoon gesigt der Muurwerken so veel wilde spanderen".)
• Marc van Oostendorp.
  Van letter naar klank. Blz. 96. Het proefschrift van ...
  ( Psychologe Heike Martensen doet in haar proefschrift "How does a Word Become a /w3:d/? The Role of Sublexical Phonology in Adult Reading" (KUN) verslag van haar onderzoek maar de leesstrategie van volwassenen. Zetten ze elke letter om in de bijbehorende klank of maken ze gebruik van grotere eenheden ? Martensen liet proefpersonen op een computerscherm woorden zien die zij moesten lezen. Tot op een duizendste van een seconde nauwkeurig mat ze de tijd tussen het moment waarop het woord op het scherm verscheen en het moment waarop de proefpersoon het woord begon te lezen. Taalkundigen verdelen een lettergreep in twee delen: alles wat vooraf gaat aan de klinker heet de aanzet ("gr" in "greep"), alles wat erop volgt (eep) het 'rijm'. Dat rijm kan weer worden verdeeld in een uitsluitend uit klinkers bestaande kern en de coda, die alleen uit medeklinkers bestaat. Nederlanders bleken vooral gebruik te maken van de kleinere eenheden, terrwijl uit eerder gehouden Engels onderzoek blijkt dat Engelsen juist naar de grotere eenheden kijken. Waarschijnlijk komt dat doordat er in het Engels een veel grotere discrepantie bestaat tussen spelling en uitspraak ("though", "though" en "cough" rijmen niet, ondanks dezelfde groep "ough'). Een "c" kan op twee manieren worden uitgesproken, afhankelijk van de erop volgende klinker. In theorie zou het mogelijk zijn dat de Nederlanders van hun strategie (aanzet- kern-coda) afwijken als ze een "c" tegenkomen. Maar uit metingen blijkt dat dit niet het geval is. De Nederlandse lezer blijft de lettergrepen verdelen in aanzet, kern en coda.)
• Redactie.
  Tamtam Taalberichten. Blz. 97.
  (Drie berichten: "'Taalverdediging : extreem-rechtse werkgroep, "Duitsers willen 'Sprachpolizei'" en "Vlaams Parlement tegen afkortingen".)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 98-99. Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, congressen en lezingen in taalkundig Nederland. Korte bespreking van 7 boeken en een nieuwe rubriek "Website":
  • H.L. Cox, "Van Dale spreekwoordenboek" (derde editie, weer dikker dan de vorige doordat er nieuwe talen aan zijn toegevoegd. Naast Nederlands, Engels, Duits, Frans, Latijn en Spaans nu ook Fries en Zuid-Afrikaans.)
  • Jelle de Vries, "Onze Nederlandse spreektaal", oftewel de ONS, een tegenhanger van de ANS
  • Ewoud Sanders, "De taal van het jaar. Nieuwe woorden en uitdrukkingen, editie 2001"
    Jacomine Nortier, "Murks en straattaal. Vriendschap en taalgebruik onder jongeren" (De toename van het aantal buitenlandse jongeren heeft een grote invloed op het Nederlands van allochtone čn autochtone jongeren. Zo ontstaat een nieuw soort straattaal, het "Murks".)
  • Manita Koop, "Dat is goud. Tuinbouwtaal uit 't Westland"
  • IVN, "Perspectieven voor de internationale neerlandistiek in de 21ste eeuw. Handelingen veertiende Colloquium Neerlandicum"
  • Rob Groeneveld, "Vaarwel gulden" (Wat gaat er na de invoering van de euro gebeuren met al de aanduidingen van geld, zoals "piek", "heitje", "duppie" enz.?
  • Website De rubriek "Tijdschrift" zal voortaan worden afgewisseld met de nieuwe rubriek "Website". Diverse taalsites worden hier kort besproken:
    de frequente vragen bij de nieuwsgroep nl.taal
    (http://arachne.jaze.net/~reinpost/nl-taal-faq.html,
    mailinggroep Spits (http://groups.yahoo.com/group/spits),
    mailinglist Vertalers (http://groups.yahoo.com/group/vertalers),
    het beste uit de nieuwsgroep nl.taal (http://www.xs4all.nl/~onnoz/nl-taal/index.html)
    een site met verhaspelde 'spreekmoorden en verzegdes' (http://home.wxs.nl/~herelder/verzegden.txt).

Jaargang 70, nummer 2-3, februari-maart 2001

• Marinel Gerritsen en Frank Jansen.
  Teloorgang of survival? De taalkenmerken die het lot van Engelse leenwoorden bepalen. Blz. 40-42.
  (Uit lexicografisch onderzoek blijkt dat de helft tot driekwart van de Engelse leenwoorden vanzelf verdwijnt. Er zijn vijf "talige" factoren die het (gebrek aan) succes van Engelse leenwoorden bepalen:
  1. woordsoort (zelfstandige naamwoorden en werkwoorden hebben een grotere overlevingskans dan bijvoeglijke naamwoorden);
  2. concreetheid (leenwoorden met een concrete betekenis verdwijnen minder dan die met een abstracte);
  3. uitspreekbaarheid (Engelse woorden die zich gemakkelijk laten inpassen in het Nederlandse klankensysteem hebben een grotere overlevingskans);
  4. lengte (het Engelse woord verdwijnt minder als het Nederlandse equivalent minstens een lettergreep langer is);
  5. gelijkenis (als naast het leenwoord een Nederlands woord voorkomt dat er sterk op lijkt, verdwijnt het eerder).
  Uit een experiment met 92 mavo- en vbo-scholieren blijkt dat driekwart kiest voor het Nederlandse alternatief, omdat ze dat gemakkelijker vinden, begrijpelijker voor de toehoorder en minder "kakkerig". Leerlingen die de betekenis van een Engels leenwoord niet kennen, gebruiker dat vaker dan degenen die de betekenis wel kennen. Zij die de Engelse leenwoorden op zijn Nederlands uitspreken, gebruiken die vaker dan degenen die dergelijke woorden op zijn Engels uitspreken. De conclusie is verrassend: leer kinderen de juiste uitspraak en betekenis van Engelse leenwoorden en ze zullen die woorden minder gebruiken.)
• Ewoud Sanders.
  De leugen regeert. Blz. 46.
  (De beruchte uitspraak van koningin Beatrix "de leugen regeert" gaat terug op een Volkskrant-column van Hugo Brandt Corstius (pseudoniem: Maaike Helder) uit 1996, waarin de zin "Koning Leugen regeert Nederland". De column had overigens betrekking op minister Van Mierlo die op aandrang van Beatrix de ambassadeur in Zuid-Afrika overplaatste. Reden: de man hokte. In 2000 was deze uitdrukking al ruim driehonderdmaal te vinden in digitale bronnen.)
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 47.
  (Vier kwesties staan bij deze aflevering centraal:
  1. Kun je sieraden "aantrekken"?
  2. Waarom krijgt het woord "ruggespraak" geen tussen-n?
  3. Hoeveel streepjes komen er in "oud(-)president(-)directeur"?
  4. Bestaan er regels voor het hoofdlettergebruik bij eenheden?)
• Peter Burger.
  Blunderende ontdekkingsreizigers. Etymologische broodjes-aap. Blz. 48-49.
  (Hoe komt het Mexicaanse schiereiland Yucatan aan zijn naam? De Spaanse veroveraars vroegen een plaatselijke bewoner naar de naam. Deze antwoordde "Tectatan" (ik weet het niet), hetgeen verbasterd werd tot: Yucatan. Van dit soort verhalen zijn er zoveel in omloop (over kangoeroes, lama's) dat de gedachte aan evenveel broodjes-aap zich opdringt. Van sommige voorbeelden is dit inmiddels aangetoond.)
• Jan Erik Grezel.
  "Taalvaardigheid kun je slechts marginaal beïnvloeden". Interview met hoogleraar retorica Antoine Braet. Blz. 50-52.
  (Pas benoemd tot bijzonder hoogleraar geschiedenis van de retorica in Amsterdam: Antoine Braet, bij leraren Nederlands onder andere bekend van zijn havo-schoolboek "Taaldaden" en van zijn lidmaatschap van de adviescommissie literatuuronderwijs. Braet vindt dat leerlingen altijd gevraagd moet worden het verband tussen de alinea's van een tekst aan te geven. Daardoor krijgen ze greep op de tekst, zodat ze een goede samenvatting kunnen maken. Volgens hem is er in de tweede fase van het middelbaar onderwijs enerzijds sprake van niveauverlaging (zelfs een tekst van Kousbroek is al te moeilijk), anderzijds moeten de leerlingen wel in staat zijn van een tekst een argumentatie-analyse maken, hetgeen zeker voor havo-leerlingen "te ver doorgeschoten" is. Uit een door hem gedaan onderzoekje bleek dat studenten die geleerd hadden betogende opstellen te schrijven, beter waren in het schrijven van scripties dan degenen die op school gestimuleerd werden verhalen te schrijven. Overigens denkt hij dat taalvaardigheid slechts marginaal te beïnvloeden is, maar je moet wel doen wat je kunt. "Als ik letterkunde gaf, dan had ik wat te vertellen. maar als docent taalvaardigheid was ik absoluut niet beter dan iemand van de straat." Verwacht niet te veel van het nut van taalvaardigheidsonderwijs." Een lijst van Braets publicaties is op de webzijde van Onze Taal (www.onzetaal.nl/2001/02/braet.html) te vinden.)
• René Appel.
  Zet neer, dat woord! Blz. 53. (Van Dale geeft voor "neerzetten" "ergens plaatsen", maar gelet op merkwaardig hedendaagse gebruik is vooral de tweede betekenis ('maken', 'realiseren') van belang: "een toets aanbrengen" (in de schilderkunst), "op overtuigende wijze spelen', "een mooie tijd neerzetten" (sport) en "noteren" of "opschrijven". Zo'n gebruik van modewoorden is geen taalverarming (de oorspronkelijke benamingen blijven immers bestaan) maar wel een vorm van vervlakking van taalgebruik.)
• Willem van Thiel.
  Mannentaal en vrouwtjestaal. Vervrouwelijkende verkleinwoorden. Blz. 54-55.
  (Verkleinwoorden duiden soms gewoon iets kleins aan ("een fietsje voor mijn dochtertje"), zijn soms ironisch bedoeld ("dat ambtenaartje") of zijn de enige vorm ("nachtkastje", want een "nachtkast" bestaat niet). Maar er is meer. Vrouwen gebruiken vaker verkleinwoorden dan mannen. Vaak gaat het om zaken waarmee ze emotioneel iets hebben ("gordijntjes") of om kleren ("truitje", "bloesje", "slipje"). Zaken waar mensen doorgaans weinig mee hebben zullen niet met een verkleinwoord worden aangeduid ("stofzuigerzakje", "wc-brilletje"). Een man zal nooit voor zichzelf een pakje of een truitje kopen, en hij gaat evenmin met zijn autootje naar zijn werk. Als ze verkleinwoorden gebruiken, duiden ze daar heel vaak vrouwen mee aan ("collegaatje"). Dit art. is een verkorte weergave van Van Thiels doctoraalscriptie "Verkleinwoord en gender"; wie een exemplaar daarvan wil hebben kan contact opnemen met de redactie van Onze Taal.)
• Hans Heestermans.
  Padoog. Blz. 55. Vergeten woorden.
  (Een door de wind, regen of hagel veroorzaakt gezwelletje op het oog wordt in West-Brabant een "padoog" genoemd. Dit zou berusten op het volksgeloof dat het vocht dat een pad uitscheidt, schadelijk is voor het oog.)
• J. IJff.
  Randvoorwaarden en de wet van behoud van ellende. Blz. 56-57.
  (In 1970 bedacht IJff het woord "rand-voorwaarde" . Dit eigenlijk aan de wiskunde ontleende woord verscheen in de ruimere betekenis voor het eerst in de grote Van Dale van 1984. In het Duits bestaat het woord "Randbedingung" in dezelfde betekenis. Ook claimt hij het auteursrecht van de uitdrukking "de wet van behoud van ellende".)
• T. Hoevers.
  Een miljard of een biljoen? Blz. 57.
  (Wat in Europa een miljard is, is in Amerika een biljoen. Ons biljoen is gelijk aan het Amerikaanse triljoen, enzovoorts. Het Europese getalsysteem is logischer en zou internationaal moeten worden ingevoerd.)
• Wilfried Vandaele.
  Weg met dialect op TV. De toegankelijkheid van Nederlandstalige coproducties. Blz. 58-59.
  (Nederlandse en Vlaamse TV-producenten spannen zich maar weinig in om hun taalgebruik aanvaardbaar en begrijpelijk te houden voor het buurland. Dat is wellicht de reden waarom producties het in het land van herkomst goed doen maar in het buurland niet. Ook in Vlaanderen zelf wordt vaak onvoldoende rekening gehouden met het feit dat niet iedereen het overheersende - en dus niet ondertitelde - Antwerps-Brabants verstaat, terwijl omgekeerd het West-Vlaams wel ondertiteld wordt. Ondertiteling gebeurt ook in Nederland, als de Vlaamse productie niet in het Standaardnederlands is. Omgekeerd evenzo. Taal is een communicatiemiddel. Wanneer de doelgroep (taal)grensoverschrijdend is, is het Standaardnederlands de enig juiste taal.)
• Geert Vanhecke.
  Irritante tussentaal. Blz. 60.
  (Als Vlamingen geen dialect gebruiken, spreken ze steeds vaker verkavelings-Vlaams. Dit is geen dialect en ook geen standaardtaal, maar een tussentaaltje. Het meest schuldig aan de verbreiding hiervan zijn radio en TV. Wie in Vlaanderen goed Nederlands spreekt, krijgt ten onrechte nog al eens te horen dat hij of zij zich schaamt een Vlaming te zijn. Nederlanders en Vlamingen moeten meer samenwerken; hun beider officiële taal is het Nederlands.)
• Luc Saver.
  Waalse onwil? Blz. 60-61.
  (Bij het trekken van de taalgrens in 1962 is in België voor een aantal gemeenten een apart taalregime gaan gelden: de zogenaamde faciliteiten. Dat wil zeggen dat iedereen die in een faciliteitengemeente woont het recht heeft met officiële instanties in de eigen taal te communiceren en recht heeft op onderwijs in de eigen taal. De praktijk is niet altijd in overeenstemming met de wet. Met name de Walen zijn vaak onwillig recht te doen aan hun Nederlandstalige gemeentenaren.)
• Bestuur Genootschap Onze Taal.
  Taalkring kamerleden. Blz. 61.
  (Een aantal kamerleden heeft er blijk van gegeven onze taal een warm hart toe te dragen. Dit kwam onder meer tot uiting in het debat over de vraag of de positie van het Nederlands grondwettelijk moet worden geregeld en over de marginalisering van het Nederlands in een eenwordend Europa. Zij zijn door het bestuur uitgenodigd toe te treden tot de Onze Taal-kring van taalbehartigers. Elf kamerleden hebben de uitnodiging aanvaard: Belinfante, Van de Camp, Cornielje, Dittrich, Van der Hoeven, Kamp, Middelkoop, Van Nieuwenhoven, Te Veldhuis, Verhagen en Visser-Van Doorn.)
• Bronistaw Geremek.
  Ook het Pools blijft bestaan. Een zonnige toekomst voor nationale talen. Blz. 62-63.
  (In de Middeleeuwen was het Latijn de taal waarin wetenschappers uit alle landen met elkaar communiceerden. Tegenwoordig is dat het Engels, al is dat meestal niet het levende Engels van de 'native speakers'. Als internationaal communicatiemiddel voldoet het uitstekend. Dat 'technische' Engels bedreigt de nationale talen allerminst, maar de nationale overheden hebben wel de plicht de eigen taal te beschermen en haar burgers in die taal de toegang te garanderen tot alles wat zij nodig hebben om in het openbare leven te kunnen functioneren. De toekomstvisie van de auteur, die oud-minister van buitenlandse zaken van Polen is: Europa integreert, overal gelden dezelfde douanevoorschriften, de grenzen verdwijnen, er wordt een uniforme technische taal gebruikt, maar de Europese Unie zal niet een Europese staat worden: het zal een verbond van naties blijven die hun eigen talen zullen behouden.)
• Redactie Onze Taal.
  Tamtam (Taalberichten). Blz. 65.
  (Drie berichten:
  1. Europees jaar van de talen
     (De Europese Unie en de Raad van Europa hebben 2001 uitgeroepen tot het "Europees Jaar van de Talen" met als doel een brede talenkennis onder de Europese burgers te stimuleren. In Nederland is het project opgedragen aan een Nationaal Comité onder voorzitterschap van Aad Nuis.)
  2. Gemeenten vallen over straatnamen
     (Er wordt veel gebouwd en dus moeten er veel nieuwe straatnamen verzonnen worden. Straatnamen genoemd naar personen zijn vaak lastig te spellen (Tsjaikowski? Tsjaikowsky?). Soms sneuvelen voorstellen omdat de te vernoemen personen onacceptabel zijn of nog niet lang genoeg overleden.)
  3. Problemen bij beltaxi door dialect
     Toen het vervoer van ouderen en gehandicapten in Heerlen en Kerkrade in handen kwam van een Tilburgs bedrijf, ontstonden er problemen doordat de telefonistes de dialectsprekende klanten niet konden verstaan. Het bedrijf heeft nu tijdelijk vier Limburgers aangenomen. Tijdelijk, want het bedrijf wil mensen in het Nederlands te woord blijven staan.)
• Nicoline van der Sijs.
  "Middelgrote stervormige bloemkroon". De herkomst van wetenschappelijke plantennamen. Blz. 66-67.
  (Elke plant heeft een wetenschappelijke naam volgens een systeem dat in 1753 werd ingevoerd door Linnaeus. Over de herkomst van wetenschappelijke namen is veel minder geschreven dan over die van de volksnamen. Het "Verklarend woordenboek van wetenschappelijke plantennamen" van C.A. Backer uit 1936 geeft voor ongeveer 22.500 namen van Nederlandse en Indonesische bloemplanten en varens de betekenis, afleiding en uitspraak. Wetenschappelijke namen hebben vaak dezelfde benoemingsmotieven als de volksnamen, zoals de groeiplaats, de bloeitijd, bloeiduur, de kleur of de geneeskrachtige werking.)
• Riemer Reinsma.
  Nes. Blz. 67. Geschiedenis op straat.
  (De bekendste Nes is de straat evenwijdig aan en op korte afstand van het Rokin in Amsterdam. De naam duidt op moerassig land. Daaraan herinnert het in die straat gevestigde theater De Brakke Grond. Of "nes" met "nat" te maken heeft, is onzeker. Het kan ook een ablaut zijn van "neus": een neusvormig stuk land (Terneuzen). In Zeeland en Zuid-Holland komt ook de vorm "nis" voor (Scherpenisse, Spijkenisse).)
• Marc van Oostendorp
  Zuid-Nederlandse vogelnamen. Blz. 68. Het proefschrift van ... Jos Swanenberg.
  (De 'Turdus viscivorus' heeft in het Standaardnederlands slechts één naam: grote lijster. In Brabant zijn vele namen in omloop: Franse lijster, rode lijster, kraker, sjachelaar. Uit deze overvloed aan dialectnamen valt veel te leren over de manier waarop mensen naar hun omgeving kijken en de wereld om zich heen in categorieën indelen. In deze volksnamen zit al dezelfde kennis die biologen met wetenschappelijk onderzoek hebben aangetoond: dat al die vogels familie van elkaar zijn. Jos Swaneberg, redacteur van het Woordenboek van de Brabantse dialecten, schreef er onder de titel "Lexicale variatie cognitief-semantisch benaderd. Over het benoemen van vogels in Zuid-Nederlandse dialecten" een proefschrift over (KUN). De studie van vogelnamen geeft niet alleen een kijkje in de werking van de menselijke geest, maar ook in die van de geschiedenis van onze taal.)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 69-71.
  (Deze rubriek licht u in over nieuwe boeken, congressen, lezingen e.d. in taalkundig Nederland. In deze aflevering korte signalementen van: 15 boeken, 1 cd-rom, 1 mededeling en 2 tijdschriften:
  1. H. Scholtmeijer, "Woordenboek van de Overijsselse dialecten. Aflevering 1: Het huis-A"
  2. Maarten 't Hart, "'t Buurts. Het niet meer gesproken dialect van Aalsmeer in woorden en uitdrukkingen"
  3. J.J. van Spa, "De dialecten van Groot-IJsselmuiden. Klank- en vormleer"
  4. Henk Tetteroo, "Kreen en gruizig. Over de streektaal van Delfland"
  5. Anneke de Vries, "Wie kijft die blijft. Vrouwen in bijbelvertalingen" (verslag van een onderzoek naar de vraag in hoeverre in het recente verleden de vertalers van een aantal oudtestamentische teksten daaraan man-vrouw-stereotypen hebben meegegeven)
  6. L.J.M. van Bogaert, "Nederlands logopedisch lexicon"
  7. Henk Blok en Herman ter Stege, "Nederlandse vogelnamen en hun betekenis"
  8. Leonard Beuger, "De Vrije VanDalen. Zeer veel verklarend zakwoordenboek van het antroposofisch jargon. Vraagbaak voor de onschuldige Vrije School-ouder"
  9. Willem Hendrikx, "Schrijven voor het beeldscherm, internet, intranet, helpsystemen" (uitgebreide herdruk)
  10. Hans Bennis, "Syntaxis van het Nederlands. 11 hoofdstukken van de zin" (met oefeningen op cd-rom)
  11. Corriejanne Timmers, "Faxen faxte gefaxt. De juiste spelling van ruim 1500 oorspronkelijk vreemde werkwoorden" (gewijzigde herdruk)
  12. Henk Kok, "Funerair lexicon. Encyclopedisch woordenboek over de dood"
  13. "Wie komt daar aan op die olifant?"(Nicoline van der Sijs heeft in hedendaags Nederlands een heruitgave bezorgd van het eerste bekende taalgidsje voor Nederlandse reizigers in het buitenland dat in 1527 in acht talen geschreven werd door Noël van Berlaimont, alsmede van de aanvulling daarop (met name Maleis) van Frederik de Houtman uit het begin van de 17e eeuw)
  14. M.A. van den Broek, "Alcoholisch spreekwoordenboek" (ca. 1400 zegswijzen over drank en drinken)
  15. Ton van den Boon, "Taal van het jaar nul. Kroniek van het Nederlands in 2000"
  16. TaalAssistent (in plaats van de losbladige "Taalbaak", dat ook op cd-rom verscheen, is er nu een cd-rom, "Taalassistent" geheten, met daarop de inhoud van "Taalbaak" plus een correspondentiehulp. De cd-rom wordt aangevuld met een serie praktijkgerichte boekjes, onder de naam "TaalAnker", die elk een bepaald onderwerp uitspitten)
  17. Op internet (http://home.hccnet.nl/jb.glasbergen) is een lijst te raadplegen van oude Nederlandse beroepsnamen. Aanvullingen en opmerkingen zijn zeer welkom.
  18. Volgens Van Dale (nieuw taaladviestijdschrift, dat de opvolger is van de "Van Dale Taalbrief")
  Tijdschrift:
  19. "De Vlaamse Taal", kwartaaltijdschrift, red.: Charles Vanderhaegen. Het richt zich "tot alle Vlaamse taalgebruikers, van De Panne tot Maaseik, die door een jarenlange hetze tegen alles wat Vlaams is, meestal niet eens meer weten dat er een Vlaamse taal bestaat". Vanderhaegen heeft als doel het ontwikkelen van een standaardtaal voor Vlaanderen, met een eigen spelling, een eigen grammatica en syntaxis.

Jaargang 70, nummer 1, januari 2001

• Hans van den Heuvel.
  Er staan meer taalfouten in de krant dan vroeger. De computer biedt geen soelaas. Blz. 4-6.
  (Vroeger ging een bericht eerst naar de dageindredacteur. Die haalde de fouten eruit. Dan nam, nadat het bericht gezet was, de corrector nog de zetfouten weg. De corrector is wegbezuinigd, de electronische spellingcorrectie deed haar intrede. Deze ontwikkeling en het jarenlang negeren van het spellingonderwijs hebben ertoe bijgedragen dat er nu meer fouten in de krant staan dan vroeger.)
• Joop van der Horst.
  Vroeger was het niet beter. Het aantal fouten in de krant is juist sterk gedaald. Blz. 6-8.
  (Van der Horst meent dat de krant tegenwoordig juist minder fouten bevat dan vijftig jaar geleden. De opmaak is beter waardoor de lezer gemakkelijker zijn weg vindt. Een journalist zal het niet meer in zijn hoofd halen zijn artikel te laten bestaan uit de letterlijke tekst van bijvoorbeeld een telegram. Vroeger stonden er, ondanks de corrector, ook spelfouten in de krant, maar die worden er nu door de nimmer afwezige spellingchecker uitgehaald. Bovendien is het opleidingspeil van journalisten drastisch gestegen en is er nu veel meer belangstelling voor verzorgd taalgebruik dan vroeger. Men wijst vaak op de vele afbreekfouten, maar dat zijn altijd fouten die een mens nooit zou maken. Juist daardoor vallen ze heel erg op.)
• Hans Verbakel.
  De invoering van de 36-jarige werkweek. Taalkronkels die net niet in de krant kwamen. Blz. 9-10.
  (Spellingcheckers halen lang niet alle taalfouten uit een tekst. Een zinsnede als "door weer en wint" laat hij staan, want hij kent "wint" als een correcte vervoeging van "winnen". Daarentegen merkt hij vaak goede constructies als fout aan. Gelukkig worden ondanks de wegbezuinigde corrector dergelijke fouten wel opgemerkt en komen ze meestal niet in de krant. Een complete lijst van alle door Verbakel verzamelde gevallen is overigens te vinden op de webzijde van Onze Taal: http://www.onzetaal.nl/2001/01/verbakel.html)
• Taaladviesdienst.
  Vraag en antwoord. Blz. 11.
  (In het "Oefendictee der Nederlandse taal" (0012) werd "mobieltje" als juiste spelling genoemd voor "mobiele telefoon" in de verkleinende vorm. Er werd aan toegevoegd dat met "mobiletje" een hangend decoratief voorwerp wordt aangeduid. Mag je in deze betekenis ook "mobieltje" schrijven? Tweede kwestie: bij "mixer"en "maya" staan in het Groene Boekje niet de gebruikelijke afbreekpuntjes. En tenslotte het werkwoord "opleuken", dat ouder is dan men meestal denkt.)
• M. Stol.
  Landdag. Blz. 14.
  (Tot in de jaren vijftig organiseerden allerlei verenigingen nog landdagen. Waarschijnlijk omdat de NSB ook landdagen organiseerde, is het begrip in Nederland in ongenade gevallen. In België, waar er geen NSB was, wordt het woord nog steeds gebruikt.)
• C. Kostelijk.
  Schouwhengst. Blz. 14.
  (In het WNT en andere woordenboeken komt dit woord niet voor. Paardenfokkers kennen het echter wel.)
• Karel F. Treebus.
  Nog eens: ontbrekende leestekens. Eerdere pogingen om gaten in het schrift te vullen. Blz. 15-16.
  (In het verleden zijn al herhaaldelijk pogingen gedaan om het leestekenarsenaal uit te breiden, zoals tekens voor het weergeven van ironie, verontwaardiging e.d. Technisch zijn vrijwel alle nieuwe leestekens zonder moeite in het bestaande schrift in te passen, maar typografische ontwerpers zijn hiermee zeer voorzichtig, omdat ze vrezen dat die nieuwe tekens niet worden begrepen.)
• Taaladviesdienst.
  68 Andere woorden voor "fusion cooking". Ander woord voor "branddating". Blz. 16.
  (Er zijn 68 andere woorden voor "fusion cooking" binnen gekomen. De keus viel op "smeltkroeskoken". Gevraagd: een ander woord voor "branddating". "Branddating" houdt in dat iemand in een contactadvertentie zichzelf beschrijft d.m.v. een opsomming van zijn geliefde merken.)
• Redactie.
  Apenvertalingen. De gebruiksaanwijzing als zoekplaatje. Blz. 17.
  (De onbegrijpelijke gebruiksaanwijzing voor een klok (9810, rubriek: Ruggespraak) was voor een aantal lezers een uitdaging om op zoek te gaan naar de oorspronkelijke Engelse tekst en die vervolgens in correct Nederlands te vertalen. Een van hen verzon voor dit gepuzzel de term "xenogram". De vertaler vertaalde van een onbekende taal (Koreaans?) in het Engels en vandaaruit in het Nederlands. Dat kon niet goed gaan: hij tuimelde in elke taalkundige valkuil die er maar bestaat.)
• Ton den Boon.
  Bonnenmonarchie, branddating, overgangsconsulente. Het jaar 2000 in twintig trefwoorden. Blz. 18-21.
  (De nieuwgeboren woorden van 2000 geven haarfijn weer wat ons in dat jaar zoal bezighield. Pas op de langere termijn zal blijken welke woorden blijvertjes zijn en welke gelegenheidswoorden waren.)
• Gaston Dorren.
  Chinees. 'Nazaat van de draak' leest liever Frans en chat in het Engels. Blz. 22-23. Onze talen (slot).
  (Pallas Lam kwam op vierjarige leeftijd naar Nederland en studeerde in 1997 af op een scriptie "De nazaten van de draak en hun culturele erfgoed in Nederland" getiteld. Als kind nam ze tegen haar zin deel aan lessen in de Chinese taal en cultuur. Toch zal ze later haar eigen kinderen ook dergelijke lessen laten volgen. De Chinese zaterdagschool ging ervan uit dat de leerlingen Kantonees (dialect van Hongkong) spraken. "Zonder dat onderwijs zou mijn beheersing van het Kantonees veel minder zijn. Al is lezen en schrijven bij mij wel ver weggezakt. Ik lees met met meer gemak Engels en zelfs Frans dan Chinees. En als ik kantonees praat, heb ik de neiging uit luiheid Nederlandse woorden te gebruiken of woorden te omzeilen." Ze spreekt ook wel Standaard-chinees, oftewel Mandarijns, maar niet goed. Dat het Chinese onderwijs in Nederland, dat tot voor kort niet werd gesubsidieerd, toch meer succes had dan het tweedetaalonderwijs voor Turken en Marokkanen, komt volgens haar doordat de Chinezen zich altijd eigenaar van dat onderwijs hebben gevoeld. Veel jonge Chinezen hier chatten met Chinezen elders in de wereld in het Engels. In een kader zijn een aantal karakteristieken van het Chinees beschreven.)
• Wim Blokzijl.
  "Ik zal het kort houden..." Tijdoverschrijding bij voordrachten. Blz. 24-26.
  (De meeste sprekers overschrijden de hun toegemeten spreektijd. Toehoorders raken geïrriteerd en als de voorzitter ingrijpt, komt een behoorlijke afsluiting van de voordracht in de knel. De voorbereiding voor een goede voordracht gaat in vijf stappen)
• G. van Dijk (foto).
  Taal in beeld. Doorgaand verkeer. Blz. 26. Taal in beeld (fotorubriek).
  (Hoe twee verkeersborden stof tot overpeinzing kunnen bieden... het ene meldt dat doorgaand verkeer gestremd is, terwijl het andere meldt dat de begraafplaats bereikbaar is.)
• A.A. de Boer.
  Tompoes en Napoleon. De herkomst van een gebaksnaam. Blz. 27.
  (Bij de naamgeving van het gebakje dat we kennen als "een tompoes" is blijkbaar aan keizer Napoleon gedacht, want in het Amerikaans is het "a nap" of "a napoleon", en in bijvoorbeeld het Noors heet De Boers favoriete gebakje "napoleonskake". De relatie met Napoleon blijft onduidelijk. Met de kleine dwerg-artiest Tom Thumb heeft de naam niets te maken.)
• Dick Springorum.
  Is "mijn moeder" wel "je schoonmoeder"? Verwijstermen in partner- en familierelaties. Blz. 28-29.
  (Bij de keuze van een verwijsterm kiest de spreker het perspectief van de aangesprokene. Dat geldt met name wanneer men tegen een kind spreekt: "Morgen gaan we naar oma" (dus niet "naar mijn moeder" of "naar mijn schoonmoeder"). Wanneer het echter gaat om een partner- én een familierelatie, wordt van de regel afgeweken. Een vrouw zal nooit tegen haar echtgenoot zeggen "Je schoonmoeder is aan de telefoon", maar "Mijn moeder wil je even spreken". De vertrouwdheid tussen echtelieden is blijkbaar zo groot dat er voor perspectiefwisseling geen noodzaak lijkt te bestaan. Voorwaarde is wel: voldoende vertrouwdheid, en wel tussen de spreker enerzijds en het stel anderzijds. Zo bekeken denkt de spreker dus toch vanuit het perspectief van de ander...)
• Marc van Oostendorp.
  Bezitsrelaties leren. Blz. 30. Het proefschrift van.
  (In het Turks en het Arabisch worden bezitsrelaties anders tot uitdrukking gebracht dan in het Nederlands. Als je weet hoe dat in het Turks gaat, begrijp je waarom een Turk die Nederlands leert zegt "die jongen van zijn vader" wanneer hij bedoelt "de vader van die jongen". Het zou voor leraren goed zijn enige eigenaardigheden van de moedertaal van een Turkse of Marokkaanse leerling te kennen. Ineke van de Craats schreef er een dissertatie over: "Conservation in the Acquisition of Possessive Constructions. A Study of Second Language Acquisition by Turkish and Maroccan Learners of Dutch". In deze studie gaat Ineke van de Craats uitgebreid in op de vraag hoe kinderen van Turkse en Marokkaanse komaf dit onderdeel van de grammatica van het Nederlands, de uitdrukking van bezitsrelaties, leerden.)
• Riemer Reinsma.
  Zuwe. Blz. 31. Geschiedenis op straat.
  ("Zuwe" is een oude straatnaam die grondig verhaspeld werd. Het komt van het middeleeuwse "sidewende", dat is een dijk die zich van de hoofddijk "afwendde" en er dus dwars op stond. De naam is terug te vinden in namen als : zijdewende, Zijdewinde, Zien, Zittend, Zuidwende, Zijdwende en zelfs Zuidwending.)
• Redactie.
  Tamtam. Blz. 32.
  (Vier taalberichten: GPV wil meldpunt taalbescherming, Amerikaanse spelling op Engelse scholen, Streektaal vult de kerken, Statuten mogen in het Fries, UvA heft studie op.)
• Raymond Noë.
  Inzicht. Blz. 33-35.
  Deze rubriek geeft informatie over nieuwe boeken, congressen en lezingen in taalkundig Nederland. Deze keer: korte besprekingen van 10 boeken, een scheurkalender en -zoals steeds- speciale aandacht voor een neerlandistisch tijdschrift.
  1. Harry Stroeken, "Nieuw psychoanalytisch woordenboek" (uitgebreide tweede druk).
  2. Jac Vroemen, "De kracht van verhalen" (pleidooi voor de herwaardering van een vertellende manier om met elkaar te communiceren).
  3. A.H. van den Baar, "Groot woordenboek Nederlands-Russisch" (uitgebreide herdruk).
  4. Kramers Businesswoordenboek Engels-Nederlands/Nederlands-Engels, red.: H. Coenders, H.J. Demeersseman en P.S. Vermeer (toegevoegd: 15.000 termen uit marketing, handel, beurs, bank- en geldwezen, economie, recht en ICT).
  5. Ton den Boon, "Zakenwoordenboek beurstaal".
  6. Henriëtte Houët, "Prisma handboek van de Nederlandse taal" (gepresenteerd als een "algemeen Nederlandse spraakkunst voor-het-volk").
  7. Ed Nissink, "Ergens mag ik je wel ... Verborgen boodschappen in onze communicatie".
  8. Harman A. Hoetink, "Voer voor alfabeten" (wetenswaardigheden over bepaalde woorden en taaluitingen).
  9. Justus van Oel, "Kunt u breukelen?" (een groot aantal Belgische en Nederlandse plaatsnamen, voorzien van een fictieve).
  10. Driek van Wissen, "De Dikke Driek" (bloemlezing uit zijn eerdere bundels ludieke taalbeschouwingen).
  11. Theo Groen, " Schrijf in punt nl" (in vier hoofdstukken wordt uitgelegd aan welke criteria een beeldschermtekst moet voldoen).
  12. Wouter Schoonman en Jan van den Brink, " We m@ilen!" (praktijkvoorbeelden van onzin die mensen per e-mail versturen, ook over e-mailetiquette).
  13. Theo Stielstra, "De Volkskrant internetgids 2.0" (over e-mail-gebruik en over het zoeken en publiceren op het wereldwijde web).
  14. J. de Vries en F. de Tollenaere, "Etymologisch woordenboek. Onze woorden, hun oorsprong en ontwikkeling", 21ste druk).
  15. "300 x Liever Nederlands" (een uitgave van de Stichting Natuurlijk Nederlands met alternatieven voor Engelse termen).
  Aankondiging:
  16. Nederlandse Dialectendag (Bilzen, thema: "Dialect en familienamen").
  Tijdschrift:
  17. "Veldeke": tijdschrift van de Limburgse dialectvereniging Veldeke (tweemaandelijks, red.: Paul Weelen).