Archief

Deze webpage bevat het archief met gegevens over oudere nummers van dit tijdschrift. Meer recente, jongere nummers vindt u elders op deze site.

Jaargang 18, nummer 3/4, december 2000

• Thomas Vaessens.
  De literatuur volgens Gummbah. Over de representatie van het dichterschap. Blz. 4-15.
  ('De dichter' is een type dat vaak opduikt in de cartoons van Gummbah. Het is een beklagenswaardige figuur: hij is lelijk, weet niet waarover hij dichten moet, ontbeert wereldse erkenning en leeft onder het bewind van een forse kenau, zijn vrouw. Een karikatuur? Zeker, maar zoals alle goede karikaturisten legt ook Gummbah in zin literaire tekeningen de vinger op de verborgen clichés van het dichterschap.)
  - Patrick Rooijackers.
  Wat bloemrijker, drukker en heftiger. Tachtig en het antisemitisme. Blz. 16-26.
  ("O smousje met uw onanisten-snuit / Dat laat suceeren u door kleine meisjes", schreef Tachtiger der Tachtigers Willem Kloos over de joodse schrijver Bernard Canter. Zijn kunstbroeders Diepenbrock, Van Eeden en Paap maakten het nog veel bonter, zo betoogt Patrick Rooijackers in zijn artikel. Hoe verheven deze kunstenaars zich ook mochten gedragen, in hun afkeer van het jodendom ontstegen zij het burgermansniveau niet.)
• Bertram Mourits.
  Dust bowl ballads. Of: over de weg van Oklahoma naar Californië. Blz. 27-35.
  (De geschiedenis van Amerika is altijd begeleid geweest door muziek. De burgeroorlog, de trek naar het westen, de crisis en de voorspoed: er klonk muziek op de achtergrond. Opballend is de hoeveelheid liedjes die gewijd is aan wat weinig meer was dan een incident in de Amerikaanse geschiedenis, de dust bowl, een serie rampzalige stofstormen die vele boerderijen in de vlakke, weidse heartlands vernietigden. Van Agnes Cunningham en Woody Guthrie tot Ry Cooder, Bruce Springsteen en Billy Bragg: deze periode in de Amerikaanse geschiedenis is eigenlijk nooit meer uit de muziek verdwenen.)
• Gert den Toom.
  Column "De voorbijganger als deskundige". Blz. 36-37.
  (Gert den Tooms column over de Nederlandse literatoren en hun onvermogen tot engagement.)
• Krijn Peter Hesselink.
  De zee als een uitgestrekte pagina zonder metaforen. Blz. 38-45.
  ("Any island would drive you crazy, / I knew you'd grow tired / of all that iconography of the sea". De Caribische dichter Derek Walcott is zijn leven lang omgeven door de zee. Zij vormt voor hem een onuitputtelijke, maar niet geheel onproblematische bron van metaforen. Krijn Peter Hesselink belicht Walcotts ambivalente verhouding tot "the ocean's catalogue" aan de hand van diens meesterwerk Omeros.)
• Ton Harmsen.
  Het speeltoneel in kaart gebracht. Een census van Nederlandse toneelstukken tot 1803. Blz. 46-50.
  (Iedereen die onderzoek wil doen naar Nederlandse toneelteksten kan Ceneton raadplegen, een site waarop beschrijvingen van deze teksten tot 1803 zijn verzameld. Ton Harmsen, initiatiefnemer van dit project, vertelt in zijn beschouwing over het waarom ervan, en legt uit wat erbij komt kijken.)
• Wim Gerritsen.
  De zee, de zee. Blz. 51-56.
  (Wie in Van Dale het woord 'zee' opzoekt, vindt een waslijst van citaten en vergelijkingen. Zo vreemd is dat niet: de zee met haar uitgestrekte verten en woeste golven spreekt al eeuwenlang tot de verbeelding van literatoren. Wim Gerritsen, zelf ook gefascineerd door de zee, beschrijft in dit drieluik de rol van dit magische wateroppervlak in moderne teksten, in Middeleeuwse teksten als De reis van Sint Brandaan en De vertellingen van duizend-en-één-nacht, en in zijn eigen leven.)
• Maartje Laterveer.
  De ondraaglijke macht der vertalers. Blz. 57-63.
  (Zonder vertalingen zou de wereldliteratuur er voor iedereen beduidend anders uitzien: romans als Don Quichot en Vaders en zonen zouden slechts bereikbaar zijn voor hen die het Spaans of het Russisch beheersen. Dat vertalingen geen probleemloze omzettingen van de ene in de andere taal zijn, heeft de Tsjechische auteur Milan Kundera geweten; uit onvrede met de vertalingen van zijn werk is hij zelf aan het vertalen geslagen. Maartje Laterveer toont de haken en ogen van het vertaalproces aan de hand van Kundera's De ondraaglijke lichtheid van het bestaan.)
• Marloes van Beersum en Lex van der Linden.
  Interview. Zonder remmen de snelweg opgaan. Een gesprek met Hans Croiset. Blz. 64-67.
  ("Het overkomt je zelden dat je een stuk twee keer regisseert." Toch overkomt het Hans Croiset. Begin 2001 brengt hij bij Het Toneel Speelt zijn tweede regie van Vondels drama Lucifer op de planken. In 1979 regisseerde de toen 44-jarige Croiset voor de eerste keer, toen bij het Publiekstheater. Dankzij deze Vondelregie kreeg hij de eretitel 'modern vormgever van klassieke meesterwerken'. Lucifer betekende het begin van een traditie van nieuw Vondelinterpretaties, waarvan het einde nog niet in zicht is. Lex van der Linden en Marloes van Beersum keken in de laatste dagen van het theaterseizoen 1999-2000 op een zolderkamertje van de Amsterdamse stadsschouwburg met Hans Croiset naar Adriaan Ditvoorts' televisieregistratie van Croisets eerste Luciferregie en spraken met de theatermaker.)
• Rijk Schipper.
  In de ban van Dionysos. Blz. 68-75.
  (Waag je niet aan de Dionysosmythen of het zal verkeerd met je aflopen! Feit is dat de mythen rond deze Griekse god nauwelijks navolging hebben gevonden, dit in tegenstelling tot de verhalen rond Elektra, Oedipus en andere Griekse helden. Rijk Schipper gaat in zijn artikel op zoek naar het waarom hiervan, waarbij hij zich afvraagt of het voor Nietzsche beter was geweest om Dionysos met rust te laten.)
• J. Tchong.
  De generatieve moraal van Noam Chomsky. Blz. 76-82.
  (Noam Chomsky, de man die vooral bekend is als grondlegger van de transformationeel-generatieve grammatica, blijkt bovendien een leven te leiden als criticus van alles wat naar consensus en rechtse ideeën zweemt. J. Tchong laat in dit artikel zijn licht schijnen over deze minder bekende, maar zeker niet minder interessante kant van de wereldberoemde taalkundige.)
• Hans van Stralen.
  Zucht und Zögellosigkeit. Over Der Tod in Venedig van Thomas Mann. Blz. 83-87.
  (Thomas Manns novelle Der Tod in Venedig is een probleemgeval voor interpreten: waar het werk te plaatsen binnen de kaders van de literatuurgeschiedenis? Hans van Stralen onderzoekt de verschillende tendensen die zijn aan te wijzen in de novelle, en legt verbanden met onder andere Gide, Plato en de Griekse mythologie.)
• Recensies, blz. 88-96:
  • <Door: Rosemarie Buikema:> Gerrit Komrij, De Afrikaanse poëzie in duizend en enige gedichten'. Amsterdam (Bert Bakker) 1999. 1179 blz. NLG 72,75.
  • <Door: Reinder Storm:> Jaap Goedegebuure, Zee, berg, rivier. Het leven van H. Marsman. Amsterdam/Antwerpen (De Arbeiderspers) 1999. 434 blz. NLG 69,90.
  • <Door: Patrick Rooijackers:> Esther Blom, De vlam van het menselijk denken; Nico van Suchtelen (1878-1949). Amsterdam (Wereldbibliotheek) 1999. 239 blz. NLG 39,50.
  • <Door: Sonja van Stek:> Fernand Auwera, 'Willem Elsschot'. Baarn (De Prom) 1999. 128 blz. NLG 24,95.

Jaargang 18, nummer 2, september 2000

• Patrick Rooijackers.
  Handen met een voorliefde / voor een stille moord een stille. Gard Sivik en de Vijftigers. Blz. 4-19.
  (De poëzie van Zestig en in het bijzonder Gard Sivik wordt in de literatuurgeschiedenis over het algemeen gezien als een radicale breuk met de poëzie van Vijftig. De hoogdravende, hermetische poëzie van Vijftig werd opgevolgd door de speelse gedichten van Zestig, zo luidt de gangbare opvatting. Patrick Rooijackers wijst erop dat de overgang van Vijftig naar Zestig voor Gard Sivik helemaal niet zo radicaal was als algemeen wordt aangenomen. Integendeel, de Gard Sivik'ers staan nog duidelijk in de voetsporen van hun voorgangers, totdat min of meer bij toeval met de readymade een eigen identiteit wordt gevonden.)
• Wilbert Surewaard.
  Jakobsladder naar een lege hemel. Brechts Apfelböck als messias van het nihilisme. Blz. 20-29.
  (Waar Bertolt Brechts poëzie bijna altijd rechtstreeks in verband wordt gebracht met de sociaal-politieke werkelijkheid van zijn tijd, wijst Wilbert Surewaard op de fundamentele onmogelijkheid van expliciete kritiek op de sociaal-politieke werkelijkheid, en interpreteert hij het gedicht 'Apfelböck oder Die Lilie auf dem Felde' uit Brechts Hauspostille als kritiek op de 'buitentalige' werkelijkheid juist door op tekstniveau te blijven. Daarmee lost hij de rigide tegenstelling tussen sociaal-politiek engagement en autonomie van de poëzie op.)
• Gert den Toom.
  Column 'Een harde en benepen eigenzinnigheid'. Blz. 30-31.
  (Gert den Tooms column waarin hij schrijft over de achterkant van de literatuur: over het geld dat de gemeente Utrecht (niet) overheeft voor jonge schrijvers.)
• Onno van Wilgenburg.
  The taming of the Bard. De Shakespeare-receptie in het Derde Rijk in Duitsland, Nederland en Zwitserland. Blz. 32-40.
  ("And thus I clothe my naked villany / With old odd ends stolen out of holy writ, / And seem a saint when most I play the devil." Dit citaat is afkomstig uit Richard III van William Shaespeare. In 1995 werd dit stuk verfilmd met Ian McKellan als Richard III, in een nazi-achtige, vooroorlogse enscenering. Dit was echter niet de eerste keer dat er bewust parallellen tussen Shakespeare en het nazisme werden gelegd. Tijdens het nazi-regime was dit ook al gedaan door J. Fehling. Maar hoe dit stuk te spelen met de hete adem van de Kulturkammer in je nek? En kan, aan de andere kant, een stuk als Hamlet gespeeld worden in de lijn van de nazi-ideologie? In dit artikel gaat Onno van Wilgenburg in op de verschillende manieren waarop Shakespeare ten tonele werd gevoerd in het Derde Rijk.)
• Duodecimo, op blz. 41-55:
  • "Wie kent het orakel uit Zalk nog"; Bertram Mourits denkt hardop over popmuziek, poëzie en postmodernisme.
  • "De romantische sluier weggerukt?"; Myriam Schulze deconstrueert de bouquetroman Bedreigend verleden.
  • "Een metafoor op zoek naar een onderwerp"; Krijn-Peter Hesselink over (on)vertaalbare metaforen in Joseph Conrads roman Heart of Darkness.
• Recensies, op blz. 56-64:
  • <Door: Hans Bertens:> Richard Murphy, 'Theorizing the Avant-garde: Modernism, Expressionism, and the Problem of Postmodernity.' Cambridge (Cambridge University Press) 1999. 334 blz. NLG 58,50 (paperback).
  • <Door: Marco Goud:> Caspar Wintermans, 'Alfred Douglas. De boezemvriend van Oscar Wilde.' Met een voorwoord van Gerrit Komrij en een keuze uit de poëzie van Alfred Douglas. Amsterdam (De Arbeiderspers) 1999. 252 blz. NLG 45,-.
  • <Door: G.F.H. Raat:> Nop Maas, 'Kleine Bolsjewieken. De kleuterjaren van Karel en Gerard (van het) Reve.' Amsterdam/Antwerpen (Uitgeverij L.J. Veen) 1999. 96 blz. NLG 26,90.
  • <Door: Titia Blanksma:> W.L. Idema, 'De onthoofde feministe.' Amsterdam/Antwerpen (Atlas) 1999. 542 blz. NLG 79,90.

Jaargang 17, nummer 3/4, december 1999

• Léon van Schoonneveldt.
  Het ware leven? De (auto)biografie gedeconstrueerd... in de fictionele (auto)biografieën van Vladimir Nabokov. Blz. 4-21.
  (Schrijvers bestaan bij de gratie van taal: zonder taal kunnen zij niet werken. Tegelijkertijd zorgt de taal vaak voor moeilijkheden: hoe is dat ene idee, dat pakkende beeld of die beschrijving van een situatie adequaat in woorden weer te geven? In een tweeluik laat Léon van Schoonneveldt zien hoe poststructuralisten als Paul de Man en Jacques Derrida omgaan met de verhouding tussen taal en metataal. Daarnaast toont hij aan dat het poststructuralisme een goed interpretatiekader biedt voor enkele fictionele (auto)biografieën van Vladimir Nabokov (zoals 'The Real Life of Sebastian Knight'), daar waar het modernistische kader tekortschiet.)
• Gert-Jan Johannes en Rudolf Dekker.
  Het egodocument: stiefkindje of oogappel? Blz. 22-29.
  (Lange tijd werden egodocumenten beschouwd als een marginaal literair genre en als een historische bron van twijfelachtige waarde. De afgelopen decennia krijgen egodocumenten echter steeds meer serieuze aandacht van onderzoekers uit verschillende wetenschappen. Een stroom van monografieën, artikelen en historisch-kritische tekstedities plaatst de diverse onder deze noemer gebrachte tekstsoorten in het middelpunt van de belangstelling. In dit artikel geven Gert-Jan Johannes en Rudolf Dekker een beknopt overzicht van de kwesties die thans spelen, en van lopend onderzoek op dit gebied.)
• Wim Berkelaar.
  Uitgeblust nihilisme. Over W.F. Hermans, zijn biograaf, zijn bewonderaars en zijn critici. Blz. 30-37.
  (Vier jaar na zijn dood is W.F. Hermans nog steeds onderwerp van discussie. In 'De Revisor' ontketende Oek de Jong in 1998 een polemiek over Hermans' wereldbeschouwing. Opmerkelijk genoeg rept Hans van Straten in de eerste grote biografie over Hermans met geen woord over De Jongs aanval. Van Straten schreef een feitenbiografie, waarin hij gewaagde interpretaties schuwt. Historicus Wim Berkelaar bespreekt de biografie en valt Oek de Jong bij in zijn kritiek op Hermans, al deelt hij diens godsdienstige argumentatie niet.)
• Milla van der Have.
  Het ik zijn anderen. De poëtische identiteitscrisis van Fernando Pessoa. Blz. 38-47.
  (Dat er auteurs zijn die onder pseudoniem boeken publiceren terwijl ze daarnaast een ander leven leiden, mag bekend verondersteld worden. De Portugese dichter Fernando Pessoa ging echter verder. Hij schreef naast zijn eigen poëzie het werk van drie andere, door hem zelf gecreëerde persoonlijkheden: zijn heteroniemen. In haar artikel geeft Milla van der Have een nadere beschouwing van het verschijnsel heteronymie bij Pessoa, en gaat zij in op de verschillende heteroniemen en hun poëzie.)
• Duodecimo's, blz. 48-55.
  • "Van alfa tot beta"; Jeroen Kapteijns over de (stereotiepe) verschillen tussen de geestes- en de natuurwetenschappen en de implicaties daarvan voor de recent verschenen autobiografieën van Boudewijn Büch en Gerrit Krol.
  • "Wie kiest is nooit zonder verlangen"; Milla van der Have over de kracht van de verleiding in het werk van Tolkien.
• Sonja van Stek en Mariëlle van Gelderen.
  Interview: "De deur tussen kunst, literatuur en leven staat wijd open"; interview met Leo Jansen en Hans Luijten, editeurs van de brieven van Vincent van Gogh. Blz. 56-64.
  (Wordt tegenwoordig de correspondentie van Vincent van Gogh voornamelijk beschouwd als een kunstenaarscorrespondentie, het grootste deel van zijn leven echter, was Van Gogh geen kunstenaar en liet hij zich in zijn brieven uit over alledaagse gebeurtenissen, zichzelf en wat hem bezighield. Sonja van Stek en Mariëlle van Gelderen spraken met de editeurs van Van Goghs brieven over deze markante schilder en schrijver, over zijn brieven en over de te verschijnen geannoteerde brievenuitgave.)
• Gerrold van der Stroom.
  Werken om niet dom te blijven. Anne Frank en haar dagboeken. Blz. 65-72.
  (Otto Frank, de vader van Anne, overleed in 1980. Datzelfde jaar werden de handgeschreven dagboekaantekeningen van zijn dochter aan het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) overgedragen. Otto Frank had dit materiaal bij testamentaire beschikking aan het Instituut overgemaakt. Gerrold van der Stroom was toentertijd wetenschappelijk medewerker van het RIOD. "Eigenlijk was ik daar een vreemde eend in de bijt," zegt hij daarover,"want ik was niet afgestudeerd in geschiedenis, maar in Nederlandse taal- en letterkunde. Ik had mij toen, in de vroege jaren tachtig, als neerlandicus verbonden aan een wetenschappelijke editie van werk van P.C. Hooft. De ideeën die ik voor de uitgave van Hooft had ontwikkeld, kwamen nu goed van pas bij het werk aan de dagboeken van Anne Frank." Tezamen met Harry Paape, de directeur van het instituut, en collega David Barnouw vormde Van der Stroom het team dat de volledige uitgave van 'De dagboeken van Anne Frank' zou maken.)
• Emanuel Overbeeke.
  Ex cathedra in alles. De egodocumenten van Matthijs Vermeulen. Blz. 74-83.
  ("De melodie is een in tonen uitgesproken gemoedsbeweging." Deze uitspraak zou een muzikale Tachtiger niet misstaan hebben. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Matthijs Vermeulen de man achter deze uitspraak, Alphons Diepenbrock, beschouwde als zijn 'maître spirituel'. Diepenbrock, die men zou kunnen zien als de 'huiscomponist' van de Tachtigers, heeft zich echter niet duidelijk uitgelaten over zijn leven buiten de muziek. Dit in tegenstelling tot zijn beschermeling, die hiermee een unieke positie inneemt op het gebied van de egodocumenten geschreven door componisten. Vermeulen heeft zijn hoogstpersoonlijke zieleroerselen uitgebreid beschreven en zijn brieven getuigen van een grote behoefte zijn gevoelens te uiten. Emanuel Overbeeke laat zien dat Vermeulen niet alleen in zijn composities, maar ook in zijn brieven zijn gemoedsbeweging uitspreekt.)
• Recensies, blz. 85-96.
  • <Door: Rianne Kootstra:> Edith Koenders, 'Hans Christiaan Andersen. Nooit rijk, nooit tevreden, nooit verliefd'. Amsterdam/Antwerpen (De Arbeiderspers) 1998. 275 blz., NLG 49,90.
  • <Door: Wilbert Smulders:> Dorian Cumps, 'De eenheid in de tegendelen. De psychomachische verhaalwereld van F. Bordewijk en de mythe van de hermafrodiet'. Amsterdam (Amsterdam University Press) 1998. 301 blz., NLG 49,50.
  • <Door: Yolanda Rodriguez Pérez:> Kees Fens en Uta Janssens, 'Poseren voor de bladspiegel. Lezers in de lijst'. Amsterdam (Querido) 1999. 124 blz., NLG 37,50.
  • <Door: Fleur Speet:> Melissa Müller, 'Anne Frank. De biografie'. Amsterdam (Bert Bakker) 1998. 306 blz. NLG 34,90.

Jaargang 17, nummer 2, augustus 1999

• Frank van gestel.
  Monumentale vergetelheid. Over de ongenaakbaarheid van Hoofts Histooriën. Blz. 4-16.
  (Alleen al de aanblik van de vele kloeke delen van Hoofts Histooriën, doet veel lezers in afgrijzen het hoofd afwenden. Opmerkelijk genoeg wordt dit veelomvattende geschiedwerk toch gezien als de kroon op het oeuvre van de Drost, en zelfs geroemd als een van de allergrootste werken uit de gehele Nederlandstalige literatuurgeschiedenis. Aan de omvang van de Histooriën kan het niet alléén liggen. Volgens Frank van Gestel is de impopulariteit van Hoofts Histooriën eerder een gevolg van het gebrek aan leesbare, toegankelijke edities van dit werk. In zijn bijdrage verbindt hij derhalve een grondige bespreking van de Historieën aan een oproep aan degenen die zich aangesproken voelen "een groot werk aen te gaan".)
• Dieuwke van der Poel.
  Dansende maagden. Het liederenhandschrift Brussel, KB II 2631. Blz. 18-26.
  (De Middeleeuwse geestelijke liederen zijn over het algemeen in de literatuurwetenschap ogenschijnlijk al uitgebreid geïnventariseerd en geanalyseerd. Toch blijkt dit veelzijdige materiaal steeds weer aanleiding te geven tot hernieuwde bestudering vanuit andere invalshoeken, tot 'enen nyen sanc', kortom. Dieuwke van der Poel kijkt in haar bijdrage naar een Middeleeuwse liederenverzameling en vraagt zich af in hoeverre deze liederen als 'vrouwenliteratuur' te typeren zijn.)
• Tom van Deel.
  Column "Over den poëzy! Why? It's poetry". Blz. 27-29.
  (Tom van Deels column waarin hij dieper ingaat op de diverse problemen in en rond de poëzie.)
• Gaston Franssen.
  Met gelatenheid te dulden. Over Simon Vestdijks 'De uiterste seconde'. Blz. 30-38.
  (Over sommige gedichten raken critici nooit uitgepraat. Het gedicht 'De uiterste seconde' van Simon Vestdijk behoort zeker tot de gedichten die tot interpretatie en discussie uitnodigen. In zijn bijdrage neemt Gaston Franssen deel aan de discussie rond dit gedicht en geeft zijn visie op 'De uiterste seconde'. Alvorens hij, met behulp van een model voor structuuranalyse, een nieuwe lezing van het gedicht voorstelt, laat hij de voorgaande interpreten nogmaals aan het woord.)
• Katrin Lüthi.
  Hoofs koket of boers vloekend. Het vrouwbeeld in de Ivens saga. Blz. 39-44.
  (In dit artikel wordt een vergelijking gemaakt tussen de roman Le chevalier au lion van Chrétien de Troyes en een Oud-Noorse vertaling van dit werk, de Ivens saga. Voornaamste doel hiervan, is te onderzoeken welke veranderingen de vertalers of bewerkers hebben aangebracht met betrekking tot vrouwelijke figuren. Door vergelijking kan het beeld van de vrouw in de Scandinavische Middeleeuwen worden belicht en de veranderingen die dit vrouwbeeld in de Oud-Noorse vertaling, ten opzichte van Le chevalier au lion, ondergaat tot uiting komen.)
• Duodecimo's, blz. 45-51.
  • "Een idee van Tim Krabbé"; Jeroen Kapteijns over de waarde van de ideeën van Tim Krabbé.
  • "Fantasie aan het woord"; Rens Frommé en Marieke Kuyper over de dubbele laag of twijfel over fantasie en werkelijkheid in het boek Die Unendliche Geschichte.
• Karin Smeets.
  Interview. "Poëzie is het zeehondje van de literatuur. Interview met Ingmar Heytze." Blz. 53-56.
  (Ingmar Heytze, een jonge dichter die naast het schrijven van zijn bundels De allesvrezer (1997) en Sta op en wankel (1999) talloze literaire optredens organiseert, vertelt over zijn speciale band met Utrecht, zijn plaats in de literaire traditie en over het verschil tussen hardlopen en poëzie schrijven.)
• Recensies, blz. 57-64.
  • <Door: G.F.H. Raat:> Evert van der Starre, 'Vestdijk over Frankrijk'. Zutphen (Walburg Pers 998. 211 blz. NLG 39,50.
  • <Door: Dennis van den Broek:> Nico van der Sijde, 'Het literaire experiment: Jacques Derrida over literatuur.' Amsterdam/Meppel (Boom) 1998. 311 blz. NLG 65,-.
  • <Door: Helen Jochems:> Thomas Vaessens, 'Circus Dubio & Schroom; Nijhoff, Van Ostaijen en de mentaliteit van het modernisme.' Amsterdam/Antwerpen (De Arbeiderspers). 1998. 267 blz. NLG 49,50.

Jaargang 17, nummer 1, maart 1999

• Jeroen Kapteijns.
  Het Nederlandse volk de les gelezen. Maatschappijkritiek van W.F. Hermans. Blz. 4-19.
  (Hermans is bij het Nederlandse publiek vooral bekend als de schrijver van romans als 'De donkere kamer van Damokles' en beschouwingen zoals opgenomen in 'Het sadistisch universum 1 en 2'. Vaak gaat men voorbij aan Hermans' polemische bijdragen aan het maatschappelijke debat. Deze polemieken zijn verzameld in verschillende publicaties, bijvoorbeeld in 'Boze brieven van Bijkaart', 'Malle Hugo' of 'Door gevaarlijke gekken omringd'. Jeroen Kapteijns brengt in kaart hoe en waarom Hermans zich in het publieke debat mengde. Daarbij komen zeer uiteenlopende kwesties aan de orde: de affaire-Weinreb, de universitaire lotingsprocedure, het communisme et cetera. Ten slotte formuleert Kapteijns een antwoord op de vraag of Hermans' maatschappelijke bemoeienissen zijn literaire imago hebben beschadigd.)
• Gaston Franssen.
  De beschaafde oorlog van de literatuur. 'Vincent Haman' (1898) van Willem Paap en de veldtheorie van Pierre Bourdieu". Blz. 20-29.
  (In 1898 publiceerde Willem Paap, mede-oprichter van 'De nieuwe gids', zijn roman 'Vincent Haman'. Deze roman werd tot nu toe uitsluitend beschouwd als een sleutelroman over de beweging van Tachtig, een literaire afrekening met het l'art-pour-l'art verleden. Gaston Franssen stelt echter een nieuwe lezing van 'Vincent Haman' voor, met als interpretatiekader de veldtheorie van de Franse literatuursocioloog Pierre Bourdieu. Volgens deze theorie zijn de ontwikkelingen in het literaire veld afhankelijk van de sociaal- economische eigenschappen van de maatschappelijke context. Met behulp van Bourdieus theorieën en begrippen toont Franssen aan dan dat men 'Vincent Haman' kan lezen als een sociaal-theoretische analyse van de opgang en ondergang van de woordkunst-Tachtigers.)
• Jan Vorstenbosch.
  (Column:) de zonden van de lezer (7): woede. Blz. 30-32.
• Titia Blanksma.
  For I here throw down my gauntlet. Moraal en politiek in Mary Wollstonecrafts 'A Vindication of the rights of women'. Blz. 33-39.
  (In het Victoriaanse tijdperk golden strenge omgangsregels en diende iedereen zich strikt aan de etiquette te houden. Met name vrouwen werden daardoor sterk beperkt in hun vrijheid en ontwikkelingsmogelijkheden. Mary Wollstonecraft legde de vinger op deze maatschappelijke misstanden in haar 'A Vindication of the Rights of Women'. Titia Blanksma beschrijft de verhouding tussen Wollstonecrafts moraalfilosofische opvattingen en haar zeer omstreden politieke en maatschappelijke stellingname.)
• Redbad Fokkema.
  De beknelde droom van Elisabeth Eybers. Blz. 40-42.
  (Ena Jansens proefschrift over de Amsterdamse periode van de Zuid-Afrikaanse dichteres Elisabeth Eybers wordt door Redbad Fokkema gerecenseerd, maar deze dissertatie is voor hem tevens de aanleiding om Eybers' poëzie nauwkeurig te analyseren, en deze vervolgens in de 'grote romantische traditie' te plaatsen. Ten slotte toont hij de relatie aan tussen deze traditie en de Franse Revolutie.)
• Duodecimo's, blz. 43-49.
  • .Een waanzinnige existentiële leegte; Anneke Jansen over de toneelstukken van Alex d'Electrique.
  • .Het Faustboek van 1587; Anne Boonzaaijer over het oorspronkelijke verhaal van Dr. Faustus.
  • .Pretpark Dali; Harold Konincx over de schilderijen van Salvador Dali, avant-garde en massacultuur.
• Floske Kusse en Inge Werner.
  "Een beetje dansen, een beetje springen". Interview met Sjoerd Kuyper. Blz. 50-56.
  (Kinderboekenschrijver Sjoerd Kuyper, bekend en bejubeld vanwege zijn 'Robin'-serie, vertelt in dit interview over zijn achtergrond, het 'autobiografische gehalte' van zijn werk, en over de angst van iedere jongen om in diep water te zwemmen. Floske Kusse en Inge Werner lichten Kuypers' bewoordingen toe met citaten en achtergrondinformatie.)
• Recensies, blz. 57-64.
  • <Door: Marco Goud:> A.L. Sötemann. Verzen als leeftocht. Over Gerrit Kouwenaar. Groningen (Historische uitgeverij) 1998. 160 blz. fl. 39,50.
  • <Door: Ingrid van Amelsfort:> F. Lasarte en K. Wellinga. De eeuwige ontdekking. Inleiding in de Spaans-Amerikaanse literatuur. Bussum (Uitgeverij Coutinho) 1996. 211 blz. fl. 35,-.
  • <Door: Milla van der Have:> R. Kopland, 'Mooi, maar dat is het woord niet'. Amsterdam (Uitgeverij Van Oorschot) 1998. 187 blz. fl. 34,90.

Jaargang 16, nummer 4, november 1998

• Gaston Franssen.
  Al is ons prinsje nog zo klein, toch zal hij eenmaal Koning zijn. De Adriaantjes van Lodewijk van Deyssel en het pointillisme. Blz. 4-16.
  (Wat in de roman De Adriaantjes meteen opvalt is de enorme gedetailleerdheid van de beschrijvingen. Waar dit op het eerste gezicht veel weg lijkt te hebben van de vooral sociologisch- classificerende schildering bij Hildebrand, blijkt hiertussen toch een duidelijk verschil te bestaan en moet Van Deyssels werkwijze beschouwd worden als aansluitend bij de contemporaine schilderstroming van het pointillisme.)
• Emanuel Overbeeke.
  De ontwikkeling van een schrijverschap. Over muziek als leidend motief in het werk van Anna Enquist. Blz. 18-24.
  (In de tweede roman van Enquist blijkt de eerste professie van de auteur minder aanwijsbaar te zijn dan in haar eerste werk. De beweging van psychoanalytica naar schrijfster valt ook af te meten aan de rol die de muziek speelt in de beide werken.)
• Jan Vorstenbosch.
  (Column:) De zonden van de lezer (6): Gierigheid. Blz. 25-27.
  (Zesde column in de reeks over de zeven hoofdzonden van de lezer.)
• Sonja van Stek.
  God of geologie. Over wetenschappelijke waarheid en dichterlijke vrijheid bij Willem Bilderdijk. Blz. 28-37.
  (Homo universalis Bilderdijk heeft op verschillende manieren uiting gegeven aan de ideeën die hij had omtrent het ontstaan der aarde en andere geologische kwesties. De botsing tussen zijn theologische opvattingen en de wetenschappelijke ontdekkingen van zijn tijd, zijn terug te vinden in een wetenschappelijke verhandeling, een sf-verhaal, en een epos. Ze zijn echter wel dienstbaar gemaakt aan de eisen van het betreffende genre en de lezer daarvan.)
• Arie Verhagen.
  Marsmans herinnering. Blz. 38-43.
  (Reactie op Fabian Stolks artikel in Vooys 16/3 over de interpretatie van het gedicht 'Herinnering aan Holland' van H. Marsman. Verhagen ziet de argumenten van Stolk als ondersteuning van zijn lezing dat de negatieve houding van de 'ik' t.o.v. de inwoners van Holland een integraal onderdeel van de herinnering aan Holland is.)
• Duodecimo, blz. 44-51:
  • Jeroen Kapteijns. Een amorele theoreticus?
    (W.F. Hermans' morele scepsis staat de keuze voor het 'betere' niet in de weg.)
  • Moreno van Hulst. Van 1984 naar 2001.
    (In plaats van de zinvolle toekomst van Kubrick, wordt in de huidige sf-film vooral Orwells apocalyptische slot nagevolgd.)
  • Agnes Andeweg, Dit is echt gebeurd.
    (Wanneer is een boek 'te historisch' om een literatuurprijs te krijgen?)
• Sonja van Amelsfort & Rens Frommé (interview).
  Kleine huisjes voor een veel te grote dijk. Interview met Willem Jan Otten. Blz. 53-60.
  (Aanleiding voor het gesprek was de vertoning in het Filmmuseum van de films van de Japanse cineast Yasujiro Ozu. Otten spreekt over de persoon Ozu en zijn oeuvre, maar natuurlijk komt ook zijn eigen werk ter sprake: 'Ik denk dat mensen me een ouwe zeur vinden, dat ik oude lijken uit de kast haal.')
• Recensies, op blz. 61-68, over:
  • <Door: Peter van Dijk:> Liter, christelijk literair tijdschrift. Nummer 1. Boekencentrum, Zoetermeer, 1998.
  • <Door: Gaston Franssen:> Noordzee, taal & letteren. Nummer 1/2. SDU, Den Haag, 1998.
  • <Door: Jeroen Kapteijns:> Hans Heesen, Harry Jansen en Ed Schilders. Waar ligt Poot? Over de dood en de laatste rustplaats van Nederlandse en Vlaamse schrijvers. De Prom, Baarn, 1997.

Jaargang 16, nummer 3, juli 1998

• Fabian R.W. Stolk.
  Denkend aan Marsman. Blz. 4-14.
  (Reactie op A. Verhagens artikel 'Taal- en toch letterkunde' in Forum der letteren 36 (1995), blz. 335-340, waarin hij H. Marsmans bekende gedicht 'Herinnering aan Holland' taalkundig beschouwt. Anders dan Verhagen komt Stolk tot de conclusie dat de 'ik' in het gedicht ambivalent staat ten opzichte van het Hollandse landschap en haar bewoners, maar hij deelt diens mening dat taalkundige kennis noodzakelijk is bij de interpretatie van literaire teksten.)
• Jeroen Kapteijns.
  Bezoek aan Sodom. Over een 'modern bijbelverhaal' van F. Bordewijk. Blz. 16-26.
  (Met zijn talrijke reminiscenties aan het Sodom uit het Oude Testament is F. Bordewijks novelle 'Sodom; moraliteit van deze eeuw' uit 1937 gemakkelijk te zien als een negatieve representatie van de moderne samenleving. Bij nadere beschouwing laat het verhaal echter genoeg ruimte voor hoop op een nieuw begin.)
• Jan Vorstenbosch.
  (Column:) De zonden van de lezer (5): Afgunst. Blz. 28-30.
  (Vijfde column in de reeks over de zeven hoofdzonden van de lezer.)
• A. Agnes Sneller.
  De Lauwerkrans gelauwerd. Blz. 31-37.
  (Uitgebreide bespreking van de lijvige studie 'Met en zonder lauwerkrans' onder redactie van Riet Schenkeveld-van der Dussen, waarin voor de jaren tussen 1550-1850 meer dan honderdvijftig schrijvende vrouwen zijn samengebracht. Hoewel een lacune in de literaire geschiedenis hiermee gevuld is, vormt het werk pas een begin om te komen tot een volledige integratie van vrouwen in de geschiedenis van de Nederlandse letterkunde.)
• Duodecimo, blz. 38-51:
  • Sonja van Amelsfort. Het onverklaarbare in de mens.
    (Over het warme pleidooi van Carl Sagan voor de wetenschap ten opzichte van mysterieuze zaken als UFO's en spoken.)
  • Walter Kraut. Het poëtische proza van Josien Laurier. (De lijn doortrekkend die valt te ontdekken in de drie opeenvolgende romans van Josien Laurier, moet haar poëziedebuut nabij zijn.)
  • Hans Luijten. Tien maal per uur spiernakend om het huis heen lopen.
    (Het eerste deel van Harry G.M. Pricks biografie over Lodewijk van Deyssel toont ons tot in detail de dandyeske jongeling vol onzekerheden.)
  • Geert Koefoed. De beeldende kracht van de grammatica.
    (De thematiek van Kristien Hemmerechts 'Veel vrouwen, af en toe een man' wordt weerspiegeld in de grammaticale middelen van de roman.)
  • Sebastiaan Zomers. Het literaire landschap in zwart-wit.
    (De beperkte rol die is weggelegd voor schrijfsters in een tekening van Opland, komt ook tot uitdrukking in het gehele boekenweekmagazine van 1998 waarin het is opgenomen.)
• Floske Kusse & Inge Werner (interview).
  Ik geloof gewoon niet in fantasie. Interview met Maria Barnas. Blz. 52-56.
  (De schrijfster, dichteres, beeldend kunstenares Maria Barnas over hoe zij op de vage grens tussen feit en fictie, de chaos van alledag probeert te vangen.)
• Recensies, op blz. 57-64, over:
  • <Door: Vivian de Gier:> André Klukhuhn en Toef Jaeger (red.). Denkende schrijvers. Over filosofie en literatuur. Bijleveld, Utrecht, 1997.
  • <Door: Joachim von der Thüsen:> Anton Haakman. Afgronden; verontrustende literatuur uit de Romantiek. De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 1997.
  • <Door: Miriam Wijnen:> Rudolf Dekker. Lachen in de Gouden Eeuw. Een geschiedenis van de Nederlandse humor. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1997.
  • <Door: Jolanda Olie & Judith van Vugt:> Jean-Paul Mulders & Annick Lesage. Een zeer treurige prins. Het leven van Jotie T'Hooft. Manteau, Antwerpen, 1997.

Jaargang 16, nummer 2, april 1998

• Aafke van Hoof.
  Een toets der kritiek. De literaire kritiek over Renate Dorrestein. Blz. 4-12.
  (Vrijwel alle recensies die zijn verschenen over het fictieve werk van Renate Dorrestein kenmerken zich door een vooropgezet idee over de schrijfster. Het onderscheid tussen fictief en ander werk, of zelfs tussen leven en werk, wordt ten onrechte niet gemaakt.)
• Hans van Stralen.
  Een doorzichtige tekst. 'Glass Onion' en de moderne intertekstualiteitstheorie. Blz. 14-19.
  (In de Beatles-song 'Glass Onion' verwijst iedere tekstregel naar een andere tekst. Een stabiele betekenis valt niet vast te stellen voor de lezer, die zich geconfronteerd ziet met intertekstualiteit door signalen en door symptomen.)
• Jan Vorstenbosch.
  (Column:) De zonden van de lezer (4): Hoogmoed. Blz. 20-22.
  (Vierde column in de reeks over de zeven hoofdzonden van de lezer.)
• Yolanda Rodríguez Pérez.
  G. de Bay. Een vrije vertaler of een kopiërend auteur? Literaire invloed en creativiteit in de zeventiende-eeuwse Republiek. Blz. 24-31.
  (De onduidelijkheid rond de praktijk van de zeventiende-eeuwse 'vertaler' G. de Bay illustreert hoe moeilijk het is een juist inzicht te krijgen in de wijze waarop de Nederlandse literatuur is beïnvloed door buitenlandse literaturen, zoals de Spaanse.)
• Wim Berkelaar.
  Bedrieger in het land der blinden. Een beschouwing over de Weinreb-affaire. Blz. 32-40.
  (Met het nieuwe materiaal uit het proefschrift van Regina Grüter over Friedrich Weinreb vallen de gebeurtenissen rond de Weinreb-affaire helder te beschrijven. De jaren durende strijd om de waarheid die o.a. tussen W.F. Hermans, Renate Rubinstein en Aad Nuis werd gevoerd, lijkt beslecht: Weinreb was een bedriegende fantast.)
• Duodecimo, blz. 41-49:
  • Fiona Frank. Een stad die nieuwe beelden vindt.
    (In de straten van Istanbul zijn de gedichten van moderne dichters als Kouwenaar en Favery aanschouwelijk gemaakt.)
  • Karin Smeets. De heilig Antonio.
    (Ook in boekenweekgeschenk van 1998 blijkt de verslavende werking van Arnon Grunbergs zelfspot.)
  • Mischa Andriessen, Om te ontbreken...
    (Het gedicht 'Pornschlegel' van Dirk van Bastelaere is een programmatisch gedicht waarin op markante wijze het postmoderne gedachtegoed is verwoord.)
• Titia Blanksma & Esther Tobé (interview).
  Een prima donna in Utrecht. Gesprek tussen Marjan Schwegman en Berteke Waaldijk. Blz. 50-55.
  (Verslag van het gesprek tussen universitair docente vrouwenstudies Berteke Waaldijk en de bijzonder hoogleraar vrouwengeschiedenis Marjan Schwegman, waarin naast het onderzoek van Schwegman ook haar verwachtingen omtrent de samenwerking met vakgenoten en haar ideeën over de functie van de leerstoel vrouwengeschiedenis ter sprake komen.)
• Recensies, op blz. 56-64, over:
  • <Door: Milla van de Have:> Joachim von der Thüsen. Het verlangen naar huivering. Over het sublieme, het wrede en het unheimliche. Essays. Querido, Amsterdam, 1997.
  • <Door: Rineke Crama:> Marijke Meijer Drees. Andere landen, andere mensen. De beeldvorming van Holland versus Spanje en Engeland omstreeks 1650. SDU, Den Haag, 1997.
  • <Door: Hans Anten:> Ts.> Tijdschrift voor tijdschriftstudies. Nummer 1 en 2, 1997.
  • <Door: Aukje de Graaf:> Toos Streng. Geschapen om te scheppen? Opvattingen over vrouwen en schrijverschap in Nederland, 1815-1860. Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997.

Jaargang 16, nummer 1, januari 1998

Themanummer over 'De tandeloze tijd' en A.F.Th. van der Heijden.

• Wilbert Smulders.
  Ten geleide. Blz. 4-7.
  (Na een korte terugblik op de uitgeefpratijk en receptie van de boeken van Van der Heijden worden de verschillende artikelen gepresenteerd.)
• Michiel Ruijgrok.
  Een overzicht van de cyclus. Blz. 8-10.
  (Beknopte samenvatting en verkennende vergelijking van de delen van 'De tandeloze tijd'.)
• Sander Steggink.
  Gemangeld tussen mannelijke knoken. De vrouw in 'De tandeloze tijd'. Blz. 12-19.
  (De negatieve representatie van vrouwelijke personages in de cyclus komt voort uit de rol die zij daarin toegewezen hebben gekregen: zij functioneren slechts als intermediair tussen de mannelijke personages.)
• Kees Jan van Dijk.
  Tussen werktuig en wapen. Over de schaar in 'De tandeloze tijd' van A.F.Th. van der Heijden. Blz. 20-26.
  (Alle verschijningsvormen van de schaar in de cyclus zijn te betrekken op een element uit het leven van de hoofdpersoon Albert Egberts. Maar de schaar blijkt ook te functioneren als symbool voor geheel het tragische bestaan van de protagonist.)
• Mariëlle van Gelderen.
  Albert Egberts versus Arthur Ducroo. Blz. 28-35.
  (De levens van de hoofdpersonen uit Van der Heijdens 'De tandeloze tijd' en Du Perrons 'Het land van herkomst' kennen grote verschillen, maar ook overeenkomsten. Cultuurhistorische vergelijking tussen twee generaties uit de 20ste eeuw.)
• Duodecimo, blz. 36-38:
  • Ulrike Sawicki. Van der Heiden... Van der Hijden... Van der Hejden... Van der Heijden!
    (Over de misverstanden die kunnen ontstaan door Van der Heijden en de gids-functie die hij vervuld voor de Duitse lezer.)
• Jeroen Kaptijens.
  Drie vrouwen uit het leven van Albert Egberts. Blz. 39-45.
  (De relatie die Albert aangaat met achtereenvolgens Milli, Marike en Leentge vertellen het verhaal van zijn impotentie. Deze thematische lijn is nauw verbonden met andere belangrijke thema's in Alberts leven: zijn filosofie van het 'leven in de breedte' en zijn kunstenaarschap.)
• Michiel Ruijgrok.
  Het masker van de Januskop. De rol van Patrizio Canaponi in het werk van A.F.Th. van der Heijden. Blz. 46-54.
  (Het werk en de figuur van Patrizio Canaponi duikt diverse keren op in de boeken van Van der Heijden. De maskerende functie die het voormalig pseudoniem van de schrijver blijkt te hebben, staat voor heel Van der Heijdens schrijverschap.)
• Wilbert Smulders.
  Een stal vol zondebokken. Geweld en begeerte in 'De tandeloze tijd'. Blz. 55-76.
  (De relatie die het hoofdpersonage Albert Egberts heeft met de andere personages uit 'De tandeloze tijd' laat zich uitstekend beschrijven met behulp van het begrippenpaar 'model' en 'obstakel' van René Girard. Maar wat laat de man die aan de touwtjes trekt ons hiermee eigenlijk zien? Biedt Van der Heijden - om met Girard te spreken - romantische leugen of romaneske waarheid?)
• Recensies, op blz. 77-80, over:
  • <Door: Jeroen Kapteijns:> Jan Brands. A.F.Th. van der Heijden. Gemankeerd leven omgesmeed tot heldendicht. SUN-Kritak, Nijmegen/Leuven, 1997.

Een abonnement kost NLG 30,- (bij machtiging slechts NLG 25,-!) dat - mocht u nu reeds overtuigd zijn - af te sluiten is door het nummer 030-2322175 (Rens Frommé) te bellen. U kunt natuurlijk ook een briefje schrijven naar ons redactie-adres, waar u ook terecht kunt voor eventuele nadere informatie over ons tijdschrift: Vooys, tijdschrift voor Letteren, Trans 10, 3512 JK Utrecht. Losse nummers zijn voor NLG 8,75 verkrijgbaar bij de betere boekhandel.